Jan Karski to z pewno艣ci膮 jeden z najbardziej rozpoznawalnych Polak贸w minionego wieku na 艣wiecie. Przed urodzonym w 1914 r. 艂odzianinem, absolwentem prawa i dyplomacji Uniwersytetu Lwowskiego, prymusem szko艂y Podchor膮偶ych we W艂odzimierzu Wo艂y艅skim, wreszcie 艣wie偶o upieczonym pracownikiem Ministerstwa Spraw Zagranicznych 鈥炁泈ietlana przysz艂o艣膰鈥� sta艂a otworem - kariera, zagraniczne plac贸wki, presti偶owe stanowiska, zapewne udane sercowe podboje鈥� Wszystkie plany i marzenia przekre艣li艂a w 1939 r. wojna, wykuwaj膮c r贸wnocze艣nie z materia艂u na 鈥瀢underkinda鈥� i gwiazd臋 polskiej dyplomacji, cz艂owieka ze spi偶u, twardego 偶o艂nierza, a r贸wnocze艣nie tragicznego bohatera przegranej sprawy.
A zatem najpierw kampania wrze艣niowa i sowiecka niewola, p贸藕niej ucieczka i konspiracja pod okupacj膮 niemieck膮, hitlerowskie tortury po wsypie, pr贸ba samob贸jstwa, aby nikogo nie wyda膰. I wreszcie odbicie z wi臋zienia, kt贸rego cen膮 by艂a 艣mier膰 kilkudziesi臋ciu zak艂adnik贸w, zamordowanych przez Niemc贸w. A p贸藕niej wkroczenie w nieludzki 艣wiat Holocaustu: potajemne pobyty w przedsionku piek艂a - warszawskim getcie - i w samym piekle, czyli obozie w Izbicy. Przygotowanie raportu. I wreszcie ta najwa偶niejsza misja kurierska - poinformowanie sojusznik贸w o Zag艂adzie z intencj膮 sprowokowania ich skutecznej zbrojnej lub politycznej interwencji.
Karski wybra艂 si臋 w ni膮 pod koniec 1942 r. W trakcie podr贸偶y wielokrotnie nara偶a艂 偶ycie. Raport i obszerne informacje przekaza艂 polskiemu rz膮dowi w Londynie. Ten interweniowa艂 dalej - u sojusznik贸w. Sam Karski spotyka艂 si臋 z brytyjskimi i ameryka艅skimi wojskowymi, politykami, wp艂ywowymi dzia艂aczami spo艂ecznymi i gospodarczymi, przedstawicielami medi贸w i przemys艂u filmowego oraz dostojnikami ko艣cielnymi. Konferowa艂 z samym prezydentem Rooseveltem. Opisywa艂 okropno艣ci Holocaustu i 偶arliwie przekonywa艂 wszystkich rozm贸wc贸w do idei podj臋cia natychmiastowych dzia艂a艅, kt贸re mog艂y by powstrzyma膰 Niemc贸w, lub cho膰by wyhamowa膰 machin臋 zag艂ady 呕yd贸w. Niestety nie znalaz艂 zrozumienia.
Odpowiedzi膮 na wstrz膮saj膮c膮 relacj臋 by艂a oboj臋tno艣膰, niedowierzanie lub cyniczne wyja艣nienie i偶 potrzeby frontu s膮 wa偶niejsze ni偶 ratowanie cywil贸w w g艂臋bi okupowanej Europy. Po wojnie doceniony przez Izrael honorowym obywatelstwem i mianem Sprawiedliwego w艣r贸d Narod贸w 艢wiata, uznawany za polityczny i naukowy autorytet przez przyw贸dc贸w Wolnego 艢wiata, do 艣mierci w 2000 r. 偶y艂 w cieniu tragedii Zag艂ady, w poczuciu niewype艂nienia najwa偶niejszej - niemo偶liwej jak si臋 okaza艂o - misji swojego 偶ycia.
Tekst: Prof. Przemys艂aw Waingertner (Instytut Historii U艁)
Redakcja: Centrum Promocji U艁