Hej, masz chwil臋? Je艣li tak, to w艂a艣nie obdarzy艂e艣 kogo艣 czym艣 niezwykle cennym 鈥� swoj膮 uwag膮. Dla nas to 艣wietna wiadomo艣膰, bo piszemy o temacie, kt贸ry dotyczy ka偶dego, kto ma smartfona w kieszeni, konto w mediach spo艂eczno艣ciowych i kilka minut dziennie na scrollowanie. Ale dla wielkich platform internetowych to jeszcze lepsza wiadomo艣膰. Bo dzi艣 uwaga to jedna z najcenniejszych 鈥瀢alut鈥� 艣wiata. Tak, dok艂adnie. Nie dane, nie pieni膮dze, ale w艂a艣nie nasza uwaga. To o ni膮 toczy si臋 codzienna walka, w kt贸rej stawk膮 jest Tw贸j czas, koncentracja i spos贸b, w jaki postrzegasz rzeczywisto艣膰.
W tym artykule przyjrzymy si臋, czym w艂a艣ciwie jest ekonomia uwagi. Sprawdzimy, dlaczego nasze polubienia, komentarze i godziny sp臋dzone na scrollowaniu s膮 warte miliardy. Zajrzymy pod mask臋 algorytm贸w i psychologicznych trik贸w, kt贸re sprawiaj膮, 偶e trudno nam oderwa膰 si臋 od ekranu. Porozmawiamy te偶 o tym, co to wszystko robi z nami jako u偶ytkownikami, tw贸rcami, a mo偶e鈥� darmowymi pracownikami? Ale spokojnie, nie b臋dzie tu moralizowania ani nawo艂ywa艅 do cyfrowej ucieczki w Bieszczady. Raczej zaproszenie do 艣wiadomego spojrzenia na 艣wiat, w kt贸rym 偶yjemy na co dzie艅. Bo je艣li chcemy korzysta膰 z Internetu, a nie by膰 przez niego wykorzystywani, warto wiedzie膰, z czym tak naprawd臋 mamy do czynienia.
Uwaga to nowa ropa naftowa
W tradycyjnej ekonomii liczy艂y si臋 surowce: z艂oto, ropa, w臋giel. W epoce cyfrowej do艂膮czy艂y do nich dane, a teraz tak偶e co艣 jeszcze cenniejszego: nasza uwaga. To zas贸b ograniczony. Nie da si臋 jej zmagazynowa膰 ani zreplikowa膰. Ka偶dy z nas ma tylko 24 godziny dziennie i w艂a艣nie o te godziny walcz膮 giganci technologiczni.
Platformy spo艂eczno艣ciowe, takie jak TikTok, Instagram, Facebook czy YouTube, s膮 darmowe tylko z pozoru. W rzeczywisto艣ci to my jeste艣my produktem, a dok艂adniej: nasze spojrzenia, klikni臋cia, zainteresowanie i emocje. Jak to dzia艂a? Ka偶da sekunda, kt贸r膮 sp臋dzasz na danej platformie, jest rejestrowana i analizowana przez algorytmy. Tw贸j czas zamienia si臋 w warto艣膰 reklamow膮. A liczby m贸wi膮 same za siebie 鈥� wed艂ug prognozy firmy GroupM globalne przychody z reklam cyfrowych w 2024 roku mia艂y osi膮gn膮膰 warto艣膰 1,04 biliona dolar贸w.
Dane z raportu 鈥濪igital 2025. Global Overview Report鈥� pokazuj膮, 偶e na 艣wiecie jest aktualnie ponad 5 miliard贸w u偶ytkownik贸w medi贸w spo艂eczno艣ciowych, a ka偶dy z nich sp臋dza 艣rednio 2 godziny i 21 minut przegl膮daj膮c social media. Oznacza to, 偶e codziennie po艣wi臋camy spor膮 cz臋艣膰 doby na dostarczanie danych reklamodawcom. Czasem nie艣wiadomie, czasem z przyjemno艣ci膮, ale zawsze z konkretnym skutkiem 鈥� zyskiem dla platform. Dlatego w艂a艣nie m贸wi si臋, 偶e uwaga to nowa ropa. Cenny zas贸b, kt贸ry kontroluj膮 nieliczni, a codziennie wydobywaj膮 go z nas miliony.
Jak algorytmy robi膮 wszystko, 偶eby艣 nie wyszed艂 z aplikacji
No dobrze鈥� Skoro platformy 偶yj膮 z naszej uwagi, to ich g艂贸wnym celem jest utrzymanie nas jak najd艂u偶ej online. I w艂a艣nie tu wkracza psychologia, a konkretnie psychologia behawioralna, czyli dziedzina badaj膮ca, jak reagujemy na nagrody, bod藕ce i schematy wzmocnie艅.
Aplikacje s膮 projektowane nie tylko po to, by by艂y funkcjonalne, ale przede wszystkim, by by艂y uzale偶niaj膮ce. Mechanizmy znane z kasyn, gier hazardowych i bada艅 na szczurach w laboratoriach to dzi艣 standard przy tworzeniu aplikacji spo艂eczno艣ciowych. Znasz ten moment, kiedy planujesz zajrze膰 na TikToka tylko na chwil臋, a orientujesz si臋 po 40 minutach? To nie przypadek. To algorytmy karmi膮ce Ci臋 tre艣ciami jak przek膮skami 鈥� r贸偶norodnymi, kr贸tkimi, idealnie dopasowanymi do Twoich zainteresowa艅. Za ka偶d膮 chwil膮 sp臋dzon膮 w aplikacji stoi system nagr贸d oparty na dopaminie 鈥� neuroprzeka藕niku odpowiedzialnym za poczucie przyjemno艣ci. Dostajesz lajka? Powiadomienie? Komentarz pod postem? Bum 鈥� Tw贸j m贸zg si臋 cieszy i chce wi臋cej. Aplikacja wie, co dzia艂a, wi臋c serwuje kolejn膮 鈥瀌awk臋鈥�. Podobne mechanizmy stosuje Netflix (autoodtwarzanie odcink贸w), Instagram (ci膮g艂a eksploracja zdj臋膰) czy YouTube (ci膮g艂e podpowiedzi i autoplay). Wsp贸lny cel? Zatrzyma膰 Ci臋 jak najd艂u偶ej. Bo ka偶dy klik to wi臋cej danych, a dane to wi臋cej pieni臋dzy.
Czy jeszcze korzystamy z Internetu, czy ju偶 na niego pracujemy?
Pozostaje kluczowe pytanie: czy to my korzystamy z Internetu, czy mo偶e to Internet korzysta z nas? W艂a艣nie tu pojawia si臋 poj臋cie 鈥瀙rosumenta鈥�, czyli osoby, kt贸ra jednocze艣nie konsumuje i produkuje tre艣ci. Lajkujemy, komentujemy, wrzucamy filmiki, recenzujemy produkty, uczestniczymy w dyskusjach. A wszystko to za darmo. Z jednej strony to wspania艂e. Mo偶emy wyra偶a膰 siebie, dzieli膰 si臋 tw贸rczo艣ci膮, by膰 cz臋艣ci膮 globalnej sieci. Ale z drugiej strony to nasza praca. Codziennie zape艂niamy platformy miliardami danych, kt贸re nast臋pnie s膮 wykorzystywane do generowania zysk贸w. My nie widzimy z tego ani grosza. Zyski trafiaj膮 do tych, kt贸rzy stoj膮 za kodem algorytm贸w i silnikami rekomendacji. To w艂a艣nie ten mechanizm le偶y u podstaw kapitalizmu nadzoru, teorii zaproponowanej przez badaczk臋 Shoshan臋 Zuboff. Opisuje ona now膮 form臋 gospodarki, w kt贸rej przewidywanie i manipulacja ludzkim zachowaniem staj膮 si臋 g艂贸wnym towarem. W tym uk艂adzie nie jeste艣my ju偶 tylko u偶ytkownikami. Jeste艣my tak偶e dostawcami nieodp艂atnej pracy, kt贸ra jest przeliczana na zysk. Bez realnej zgody, bez wynagrodzenia, czasem nawet bez naszej 艣wiadomo艣ci.
Co robi to z nami? Ze spo艂ecze艅stwem?
Skoro wiemy ju偶, 偶e uwaga to towar, aplikacje s膮 projektowane tak, by nas wci膮ga膰, a nasza aktywno艣膰 online to forma pracy, czas zada膰 kolejne pytanie. Jak to wp艂ywa na nasze relacje, samopoczucie, 偶ycie spo艂eczne?
Po pierwsze, dochodzi do rozmycia granicy mi臋dzy prac膮 a 偶yciem prywatnym. Lajkujemy, tworzymy i reagujemy 鈥瀌la zabawy鈥�, ale platformy zarabiaj膮 na tym miliony. Czy w tej sytuacji nie tracimy czego艣 wa偶nego? Na przyk艂ad poczucia w艂asnej warto艣ci jako tw贸rc贸w?
Po drugie, spo艂eczna presja obecno艣ci. FOMO, czyli l臋k przed przegapieniem (z ang. Fear of Missing Out), sprawia, 偶e nie chcemy by膰 offline, by nie wypa艣膰 z obiegu. Skutki? Przem臋czenie, przebod藕cowanie, spadek koncentracji.
Po trzecie, uzale偶nienie od aprobaty spo艂ecznej. Lajki, serduszka, komentarze 鈥� to cyfrowe wska藕niki, kt贸rymi mierzymy swoj膮 warto艣膰. A przecie偶 nie zawsze pokazujemy w sieci, kim naprawd臋 jeste艣my. Cz臋sto kreujemy obraz siebie, co mo偶e prowadzi膰 do frustracji, por贸wna艅 i obni偶enia dobrostanu psychicznego.
W d艂u偶szej perspektywie takie mechanizmy maj膮 wp艂yw na ca艂e pokolenia, od dzieci po senior贸w. Dlatego to nie jest tylko kwestia 鈥瀋o robisz na TikToku鈥�, ale raczej jak 偶yjesz w 艣wiecie cyfrowym i kto na tym korzysta.
Czy da si臋 inaczej?
Na szcz臋艣cie 鈥� tak. Nie chodzi o to, by ucieka膰 w las i rzuca膰 smartfonem o 艣cian臋. Ale o to, by korzysta膰 艣wiadomie. Pierwszym krokiem do odzyskania kontroli nad w艂asnym czasem i uwag膮 jest zrozumienie, jak dzia艂aj膮 platformy.
Oto kilka prostych (ale skutecznych) krok贸w:
- wy艂膮cz powiadomienia push 鈥� dzi臋ki temu to Ty decydujesz, kiedy zagl膮dasz do aplikacji;
- ustaw limity czasu 鈥� w telefonie mo偶esz ustawi膰 dzienny limit, np. godzin臋 na social media;
- r贸b przerwy od ekranu 鈥� jedno popo艂udnie offline potrafi zdzia艂a膰 cuda;
- zastan贸w si臋, co daje Ci korzystanie z platform: czy to rozrywka, kontakt, inspiracja 鈥� czy raczej odruchowa nuda?
- szukaj alternatyw 鈥� spotkania w realu, ksi膮偶ka, sport, rozmowa 鈥� te rzeczy naprawd臋 daj膮 rado艣膰.
I najwa偶niejsze: Twoja aktywno艣膰 online ma warto艣膰. Masz prawo wiedzie膰, kto z niej korzysta i do czego j膮 wykorzystuje.
Na koniec: pytanie do Ciebie
Nie chcemy ko艅czy膰 tego artyku艂u dramatycznym 鈥瀠ciekaj z Internetu, bo Ci臋 zje鈥�. To nie o to chodzi. Chodzi raczej o to, by zada膰 sobie pytanie: czy to Ty u偶ywasz platform spo艂eczno艣ciowych, czy mo偶e one u偶ywaj膮 Ciebie?
To pytanie nie ma jednej w艂a艣ciwej odpowiedzi. Ale je艣li po przeczytaniu tego tekstu cho膰 przez chwil臋 spojrzysz inaczej na to, co robisz online, zaczniesz dostrzega膰 mechanizmy stoj膮ce za aplikacjami, pomy艣lisz sekund臋, zanim klikniesz 鈥� to znaczy, 偶e warto by艂o napisa膰 ten tekst. Bo technologia sama w sobie nie jest z艂a. Problem zaczyna si臋 wtedy, gdy przestajemy j膮 kontrolowa膰 i oddajemy swoj膮 uwag臋, czas i energi臋 za darmo, nie wiedz膮c nawet komu. 艢wiadome korzystanie z Internetu to pierwszy krok do odzyskania tej kontroli. To spos贸b, by technologia zn贸w sta艂a si臋 naszym narz臋dziem 鈥� a nie naszym szefem.
Dwa nowe konkursy!
W 2026 r. og艂osili艣my nie jeden, lecz dwa konkursy, w kt贸rych b臋dziecie mogli sprawdzi膰 swoje umiej臋tno艣ci popularyzowania nauki.
- Po pierwsze: druga edycja Konkursu na najlepszy tekst popularnonaukowy 鈥� w niezmienionej formule, z dwiema kategoriami (indywidualn膮 i zespo艂ow膮) oraz limitem 14 tys. znak贸w. Jedna wa偶na nowo艣膰: zwi臋kszamy pul臋 nagr贸d za pierwsze miejsce!
- Po drugie: Konkurs na film popularnonaukowy, przeznaczony dla k贸艂 naukowych U艁. W jego ramach b臋dzie mo偶na zdoby膰 dofinansowanie na rozw贸j dzia艂alno艣ci ko艂a.
Szczeg贸艂owe informacje znajdziecie na stronach konkurs贸w oraz w regulaminach 鈥� warto zajrze膰!
Ca艂e miasto wie o laureatach konkursu!
Zapraszamy do lektury artyku艂u w Gazecie Wyborczej na temat zako艅czonej edycji konkursu.
Bibliografia
- B膮bel P., Ostaszewski P., Wsp贸艂czesna psychologia behawioralna, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiello艅skiego, Krak贸w 2008.
- GroupM. This Year Next Year. 2024 Global End-of-Year-Forecast.
- Podg贸rska J., Tak dzia艂a m贸zg. Jak m膮drze dba膰 o jego funkcjonowanie, Wydawnictwo W.A.B, Warszawa 2023.
- We Are Social, Meltwater. Digital 2025. Global Overview Report. The essential guide to the world鈥檚 connected behaviours.
- Wolny R., Prosumpcja i prosument na rynku e-us艂ug, 鈥� Konsumpcja i 搁辞锄飞贸箩鈥� 2013, nr 1 (4), s. 152鈥�163.
- Zuboff S., The Age of Surveillance Capitalism, Public Affairs, New York 2019.
Tekst 藕r贸d艂owy: Agnieszka Nojman i Pawe艂 Jankiewicz, studiuj膮cy Zarz膮dzanie II stopnia, specjalno艣膰: Zarz膮dzanie rozwojem przedsi臋biorstwa, na
Redakcja: Wydawnictwo Uniwersytetu 艁贸dzkiego i Micha艂 Gruda (Centrum Wsp贸艂pracy z Otoczeniem i Spo艂ecznej Odpowiedzialno艣ci Uczelni)
Oprawa graficzna: dr Bartosz Ka艂u偶ny (Centrum Wsp贸艂pracy z Otoczeniem i Spo艂ecznej Odpowiedzialno艣ci Uczelni)