Pochodz膮ce z r贸偶nych epok wizje Pasji 艂膮czy epatowanie obrazami przemocy, kt贸rej celem jest sprawienie maksymalnego b贸lu Jezusowi. Na gotyckim obrazie o艂tarzowym przedstawiaj膮cym sceny pasyjne widzimy grup臋 m臋偶czyzn o szpetnych obliczach, wciskaj膮cych na Jezusowe skronie koron臋 cierniow膮. Oprawcy wykorzystuj膮 przy tym zasad臋 d藕wigni, napieraj膮c swoimi cia艂ami na ko艅ce dr膮g贸w opartych o g艂ow臋 Zbawiciela. Jedna z pie艣ni wielkopostnych zawiera takie oto strofy: 鈥濷czy krwi膮 zas艂onione / Twarz pi臋艣ciami starta / W艂osy potem zwarzone / G艂owa cierniem zdarta / R臋ce gwo藕d藕mi przeszyte / Serce rozp艂atane / Nogi na krzy偶u przybite / 呕y艂y poszarpane鈥�. Z kolei w g艂o艣nym filmie Pasja w re偶yserii Mela Gibsona ukazano sceny ka藕ni z realizmem, kt贸ry wielu krytyk贸w uzna艂o za zbyt drastyczny nawet dla przyzwyczajonych do widoku okrucie艅stwa na srebrnym ekranie widz贸w.
Pasja 鈥� najbardziej wiarygodne epizody Nowego Testamentu
Cho膰 przyj臋cie takiej miary wydaje si臋 logiczne i zrozumia艂e, to zar贸wno z perspektywy symbolicznej jak i z punktu widzenia doktryny chrze艣cija艅skiej nie jest konieczne ani uzasadnione. Pasja, czyli fragmenty Ewangelii m贸wi膮ce o kilkunastu ostatnich godzinach 偶ycia Jezusa 鈥� od pojmania w Ogr贸jcu do 艣mierci na krzy偶u 鈥� to najbardziej wiarygodne epizody Nowego Testamentu. O ile wielu racjonalist贸w mo偶e w膮tpi膰 w rozmno偶enie chleba i ryb, zamian臋 wody w wino, uzdrowienie tr臋dowatego, czy te偶 w w臋dr贸wk臋 po jeziorze, to Pasja zawiera sceny, kt贸re nie s膮 nam obce 鈥� obawa o w艂asny los silniejsza ni偶 gotowo艣膰 zabrania g艂osu w s艂usznej sprawie (艣w. Piotr); niesprawiedliwo艣膰 s膮du; l臋k w艂adc贸w, polityk贸w i kap艂an贸w przed utrat膮 w艂adzy i autorytetu; 鈥瀠mywanie r膮k鈥� przez decydent贸w w obliczu konieczno艣ci podj臋cia ryzykownej decyzji; sadyzm oprawc贸w; rozpacz matki obserwuj膮cej cierpienie dziecka; zachowanie t艂umu, dla kt贸rego czyja艣 krzywda przeradza si臋 w widowisko; nawr贸cenie w obliczu 艣mierci (艂otr ukrzy偶owany obok Jezusa). Obrazy takie znamy z historii, dostarcza nam ich tak偶e wsp贸艂czesno艣膰. Warto艣膰 symboliczna Pasji tkwi nie w przedstawionej skali cierpienia a w wiarygodno艣ci sytuacyjnej.
Czy Jezus by艂 najbardziej niewinn膮 ofiar膮 tortur w dziejach ludzko艣ci? Rzecz wzgl臋dna, wszak z punktu widzenia Sanhedrynu by winny. Tylko w latach II wojny 艣wiatowej i tylko w Europie zgin臋艂o w okrutnych m臋czarniach wiele tysi臋cy ludzi, kt贸rzy w czasie pokoju bezinteresownie pomagali innym. Wielu po艣wi臋ca艂o si臋 dla bli藕nich podczas wojny, ryzykuj膮c w艂asne 偶ycie. Dr臋czono i mordowano ich bez obrad s膮du og艂aszaj膮cego wyrok. Cierpienie Jezusa nie by艂o te偶, z ca艂膮 pewno艣ci膮, najd艂u偶sz膮 ka藕ni膮 jak膮 cz艂owiek zgotowa艂 drugiemu cz艂owiekowi. Niestety gatunek ludzki wykazuje w tym wzgl臋dzie bogat膮 wyobra藕ni臋 i wynalazczo艣膰, nie mniejsz膮 ni偶 w przypadku innych rodzaj贸w aktywno艣ci.
Symboliczny wymiar cierpienia
Z antropologicznego punktu widzenia, charakterystyczna dla naszego gatunku jest ch臋膰, umiej臋tno艣膰 i potrzeba nadawania sensu wszystkiemu, co si臋 nam przydarza. Szczeg贸lne miejsce w艣r贸d tych zjawisk zajmuje 艣mier膰, poniewa偶 nie wiemy, czy jest co艣 po niej. Nie ma chyba religii, kt贸ra nie pr贸bowa艂aby odnie艣膰 si臋 do tego fenomenu. Staramy si臋 nada膰 tak偶e sens w艂asnemu cierpieniu, a ostatecznie tak偶e cierpieniu zadanemu cz艂owiekowi przez drugiego cz艂owieka, bo sytuacja taka nas przera偶a i jej nie rozumiemy. To nadawanie sensu skutkuje ustanawianiem symboli 鈥� znacz膮cych motyw贸w rozpoznawanych przez wielu ludzi 偶yj膮cych w okre艣lonym kr臋gu kulturowym. Jaki jest sens cierpienia opisanego w Pasji?
Jest ono wskaz贸wk膮, aby艣my byli gotowi po艣wi臋ca膰 si臋 dla innych. To podstawowy humanistyczny wektor ludzkiej egzystencji skierowany na zewn膮trz 鈥� ku bli藕nim.
M臋czarnia Jezusa, to symbol ka偶dego niesprawiedliwego, motywowanego politycznie b膮d藕 religijnie wyroku.
To symbol daj膮cy ukojenie i nadziej臋 w sytuacji mniejszo艣ciowej. Cierpienie Jezusa to jeden z motyw贸w za艂o偶ycielskich wsp贸lnoty chrze艣cijan, jednocze艣nie rozpoczynaj膮cy trwaj膮cy kilkaset lat czas jej prze艣ladowa艅. Ten si臋 jednak ko艅czy. Ofiara 艣wi臋tych m臋czennik贸w nie idzie na marne.
Ka藕艅 opisana w Pasji zawiera r贸wnocze艣nie przestrog臋. Prze艣ladowana wsp贸lnota, staj膮c si臋 wi臋kszo艣ci膮, cz臋sto funduje cierpienie kolejnym mniejszo艣ciom lub grupom s艂abszym (innowiercom, heretykom, tubylcom 鈥濶owych 艢wiat贸w鈥� itp.), powo艂uj膮c przy tym instytucje wyspecjalizowane w zadawaniu b贸lu ludziom, cz臋sto r贸wnie niewinnym jak Jezus z Nazaretu, cho膰 nie potrafi膮cym dokonywa膰 cud贸w na miar臋 wskrzeszenia 艁azarza.
To tylko wybrane przes艂ania, kt贸re da si臋 odczyta膰 z Pasji. Od tamtych wydarze艅 minie niebawem dwa tysi膮ce lat. Dzisiaj powiadamy, 偶e ka偶dy z nas 鈥瀌藕wiga sw贸j krzy偶鈥�. Ta metafora stanowi pr贸b臋 wskazania sensu ludzkiego cierpienia. Ten sens zawiera si臋 w przekonaniu, 偶e cierpienie zbli偶a nas do zmartwychwstania, czyli tego co znajdujemy na kolejnych stronach Ewangelii. Wprawdzie cierpienia do艣wiadczamy, a na zmartwychwstanie mo偶emy tylko liczy膰 lub w nie wierzy膰, to jednak taka wizja daje ukojenie wielu z nas.
Tekst: dr Damian Kasprzyk, Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu 艁贸dzkiego
Redakcja: Centrum Komunikacji i PR