鈥瀃G]艂owa po odci臋ciu od reszty cia艂a trafia do kot艂a, gdzie jest przez wiele godzin gotowana. Kiedy zmi臋knie, czarownik jednym wprawnym ruchem zdejmuje z niej sk贸r臋. Kolejny krok to zasznurowanie ust, oczodo艂贸w i nozdrzy, a nast臋pnie wype艂nienie pow艂oki niewielkimi kamykami. Potem g艂ow臋 przejmuj膮 wojownicy. Podczas rytualnego ta艅ca potrz膮saj膮 ni膮, by oddzieli膰 od sk贸ry ostatnie kawa艂eczki cia艂a. Gdy tak si臋 stanie, pow艂oka zostaje opr贸偶niona i raz jeszcze nape艂niona 鈥� tym razem drobnym piaskiem. Gotuje si臋 jeszcze przez kilka godzin w roztworze z lokalnych zi贸艂. Jednocze艣nie czarownik stopniowo wybiera piasek, za艣 sk贸ra ciemnieje i kurczy si臋. Ostatecznie g艂owa osi膮ga rozmiar nie wi臋kszy od pi臋艣ci. Tsantsa gotowa鈥� .
Zapewne niejeden m艂ody mi艂o艣nik przygodowych opowie艣ci marzy艂 o tym, aby 鈥� jak Indiana Jones, Lara Croft czy Nathan Drake 鈥� odszuka膰 staro偶ytny skarb (lub przynajmniej egzotyczny i makabryczny artefakt jak tsantsa) i przywie藕膰 go do Polski, wzbogacaj膮c w ten spos贸b zbiory zabytk贸w eksponowanych w znanych muzeach. Wszyscy zdajemy sobie jednak spraw臋 z tego, 偶e pozyskiwanie zabytkowych przedmiot贸w to przedsi臋wzi臋cie niezwykle trudne i to nie tylko ze wzgl臋du na niebezpiecze艅stwa, kt贸re poszukiwacze skarb贸w pokroju Indiany Jonesa pokonuj膮 zwykle w trakcie swoich przyg贸d, ale (mo偶e przede wszystkim) z powodu problem贸w natury prawnej.
Czym jest zabytek?
W polskim prawie termin 鈥瀦abytek鈥� nie jest kategori膮 jednolit膮. Zgodnie z ustaw膮 o ochronie zabytk贸w i opiece nad zabytkami z 23 lipca 2003 roku wyr贸偶niamy zabytki nieruchome (przytwierdzone trwale do gruntu: budynki, ich elementy lub zespo艂y budynk贸w), ruchome (nieprzytwierdzone do gruntu: obrazy, rze藕by, meble, bi偶uteria) i archeologiczne (pozosta艂o艣ci ludzkiej obecno艣ci i kultury wydobyte z gleby lub wody).
Zabytkami nie mog膮 by膰 dzie艂a samej natury. S膮 nimi tylko takie rzeczy, kt贸re zosta艂y wytworzone przez cz艂owieka lub w szczeg贸lny spos贸b przez niego zmienione. Co to oznacza w praktyce? Wyobra藕my sobie zestaw kryszta艂贸w, kamieni szlachetnych, a nawet meteoryt贸w, jakie mo偶emy zobaczy膰 w muzeach geologicznych. Czy s膮 to zabytki? Na pewno nie s膮 nimi poszczeg贸lne minera艂y. Zabytkiem mo偶e by膰 za艣 ca艂a kolekcja 鈥� pod warunkiem, 偶e minera艂y zosta艂y wybrane i u艂o偶one przez cz艂owieka wed艂ug regu艂, kt贸rych celem jest uwypuklenie szczeg贸lnych cech tych eksponat贸w (np. miejsca pochodzenia lub czasu ich powstania). Bez udzia艂u cz艂owieka taka kolekcja nie mog艂aby przecie偶 w og贸le powsta膰.
Niespecjali艣ci cz臋sto s膮dz膮, 偶e zabytki zawsze zwi膮zane s膮 z przesz艂o艣ci膮, jak膮艣 minion膮 epok膮 historyczn膮, jednak prawnymi formami ochrony zabytk贸w mog膮 zosta膰 obj臋te r贸wnie偶 rzeczy wsp贸艂czesne. Dobrym przyk艂adem s膮 powsta艂e w 1996 roku organy znajduj膮ce si臋 w Sali Koncertowej Uniwersytetu Muzycznego Fryderyka Chopina w Warszawie, wpisane do rejestru zabytk贸w wraz z ca艂ym budynkiem uczelni. Nie wiek bowiem wyr贸偶nia zabytek, ale szczeg贸lne cechy artystyczne (reprezentowanie konkretnego stylu artystycznego czy przybli偶anie kunsztu tw贸rc贸w), naukowe (informowanie o rozwoju dyscypliny naukowej lub ludzkiej wiedzy) lub historyczne (upami臋tnianie znacz膮cych wydarze艅 lub przekazywanie wa偶nych informacji o historii cywilizacji).
Najistotniejsze jest jednak to, 偶e uznanie czego艣 za zabytek mo偶liwe jest, gdy wyst臋puje tzw. interes spo艂eczny, czyli potrzeba zachowania danej rzeczy w dobrym stanie, aby mo偶liwe by艂o korzystanie z niej przez spo艂ecze艅stwo zar贸wno obecnie, jak i w przysz艂o艣ci.
Taki spos贸b pojmowania, czym jest zabytek, wyja艣nia na przyk艂ad, dlaczego dom letniskowy Evy Braun (偶ony Adolfa Hitlera) w Pobierowie nie jest prawnie chroniony. Mimo swojego wieku (zosta艂 wybudowany w latach 30. XX wieku) oraz walor贸w architektonicznych zwi膮zany jest z postaci膮, kt贸ra zapisa艂a si臋 w historii Polski tak negatywnie, 偶e interes spo艂eczny przemawia za tym, aby budynku tego nie uznawa膰 za zabytek.
Czy ludzkie zw艂oki mog膮 by膰 zabytkami?
Zwiedzaj膮cy Muzeum Archeologiczne Po艂udniowego Tyrolu, znajduj膮ce si臋 we w艂oskiej miejscowo艣ci Bolzano, mog膮 zobaczy膰 tam dobrze zachowane cia艂o prehistorycznego cz艂owieka, znane jako 脰tzi (od nazwy alpejskiej doliny 脰tztal, nad kt贸r膮 znaleziono to zamro偶one w lodzie cia艂o). Dzi臋ki temu, 偶e 鈥瀓eszcze nigdy 偶aden 偶ywy ani martwy cz艂owiek nie zosta艂 tak gruntownie przebadany鈥� jak omawiane szcz膮tki (ich badania trwa艂y 艂膮cznie siedem lat), bardzo dobrze wiemy, jak wygl膮da艂, co zjad艂 na sw贸j ostatni posi艂ek i w jaki spos贸b poni贸s艂 艣mier膰. Zmar艂y oko艂o roku 3300 p.n.e. 脰tzi jest eksponatem wyj膮tkowym w skali ca艂ego globu. Cieszy si臋 ogromn膮 popularno艣ci膮 w艣r贸d odwiedzaj膮cych muzeum i jest cennym 藕r贸d艂em informacji dla naukowc贸w badaj膮cych epok臋 neolitu. Czy s膮 to wystarczaj膮ce powody, aby zachowane w lodzie zw艂oki prehistorycznego cz艂owieka m贸c uzna膰 zgodnie z polskim prawem za zabytek?
Odwo艂uj膮c si臋 do tre艣ci przytoczonej ju偶 ustawy o ochronie zabytk贸w, na tak postawione pytanie mo偶liwe jest udzielenie jedynie odpowiedzi przecz膮cej, chocia偶by z tego wzgl臋du, 偶e zabytkiem mo偶e by膰 tylko to, co zosta艂o przez cz艂owieka wytworzone lub w szczeg贸lny spos贸b zmienione. W przypadku 脰tziego 偶aden z tych warunk贸w nie jest spe艂niony.
Czy ludzkie szcz膮tki mog膮 by膰 zabytkami?
W wielu muzeach obok ludzkich zw艂ok i niezmienionych dzia艂alno艣ci膮 cz艂owieka cz臋艣ci ludzkiego cia艂a (takich jak czaszki, ko艣ci, z臋by) zobaczy膰 mo偶na r贸wnie偶 przedmioty wykonane z ludzkich tkanek, m.in. mumie, narz臋dzia, bro艅, instrumenty muzyczne, przybory toaletowe czy ozdoby (np. wzmiankowane ju偶 tsantsa). W wi臋kszo艣ci przypadk贸w s膮 to dzie艂a staro偶ytnych rzemie艣lnik贸w lub artyst贸w, ale mo偶na te偶 spotka膰 eksponaty tego rodzaju wytworzone wsp贸艂cze艣nie.
Bardzo interesuj膮cymi, ale dla wielu os贸b bulwersuj膮cymi dzie艂ami powsta艂ymi z ludzkich tkanek w naszych czasach s膮 specyficzne rze藕by (np. cz艂owieka trzymaj膮cego w艂asn膮 sk贸r臋 czy ogl膮daj膮cego swoje wn臋trzno艣ci), b臋d膮ce wynikiem poddania ludzkich zw艂ok procesowi plastynacji. Zabieg ten, wynaleziony przez niemieckiego anatoma Gunthera von Hagensa, polega na usuni臋ciu z tkanek t艂uszcz贸w oraz wody i nasyceniu ich specjalnymi polimerami powstrzymuj膮cymi rozk艂ad cia艂a i zachowuj膮cymi przy tym jego kolor i kszta艂t. Wytworzone w ten spos贸b artefakty mo偶na by艂o ogl膮da膰 w ramach serii kontrowersyjnych ekspozycji pt. Body Worlds, wystawianych na ca艂ym 艣wiecie od 1995 roku.
Ze wzgl臋du na to, 偶e zar贸wno eksponaty powsta艂e w procesie plastynacji, jak i trofea 艂owc贸w g艂贸w 鈥� tsantsa, zosta艂y bez w膮tpienia wytworzone przez cz艂owieka, wydawa膰 by si臋 mog艂o, 偶e spe艂niaj膮 one kryteria pozwalaj膮ce uzna膰 je za zabytki. Niestety, ten spos贸b rozumowania, cho膰 sp贸jny i logiczny, nie uwzgl臋dnia pewnego istotnego dla prawnik贸w problemu 鈥� czy ludzkie zw艂oki lub szcz膮tki mog膮 by膰 uznane za rzeczy?
Wsp贸艂cze艣nie nie ulega w膮tpliwo艣ci, 偶e cz艂owiek, w tym i jego cia艂o, nie mo偶e by膰 niczyj膮 w艂asno艣ci膮. Badacze wskazuj膮, 偶e zasada ta nie dotyczy tylko 偶ywych os贸b, lecz tak偶e zw艂ok i ludzkich szcz膮tk贸w, dlatego w wi臋kszo艣ci pa艅stw europejskich uznaje si臋, 偶e skoro nie s膮 one niczyj膮 w艂asno艣ci膮, nie mog膮 by膰 rzeczami. Taka argumentacja uniemo偶liwia wi臋c uznanie za zabytki nawet przedmiot贸w wytworzonych jedynie z cz臋艣ci ludzkiego cia艂a.
Czy jest jakie艣 鈥瀉le鈥�?
鈥濸rawo nie jest sp贸jn膮 opowie艣ci膮, cho膰 czasem tak je portretujemy; jest pe艂ne sprzeczno艣ci, konkurencyjnych punkt贸w widzenia i alternatywnych rozwi膮za艅. To raczej obraz Jacksona Pollocka, a nie martwa natura Rembrandta鈥� 鈥� napisa艂 jeden z polskich badaczy prawa. To por贸wnanie wydaje si臋 trafne tak偶e w zakresie regulacji dotycz膮cych zabytk贸w.
Z przedstawionych dot膮d argument贸w wynika, 偶e zgodnie z polskim prawem zw艂oki i ludzkie szcz膮tki nie mog膮 zosta膰 uznane za zabytki. Jednak偶e przytaczana ju偶 ustawa o ochronie zabytk贸w wyra藕nie wskazuje, 偶e ochronie i opiece podlegaj膮 zabytki archeologiczne b臋d膮ce cmentarzyskami i kurhanami. Trudno sobie wyobrazi膰, 偶e w definicji tej chodzi tylko o same miejsca lub budowle, z wy艂膮czeniem ludzkich zw艂ok lub szcz膮tk贸w. Przecie偶 to ich obecno艣膰 decyduje o tym, czy dane miejsce uznajemy za cmentarzysko lub kurhan!
Nieuznawanie takich znalezisk za zabytki mo偶e okaza膰 si臋 鈥炁沵iertelnym鈥� zagro偶eniem dla pracy archeolog贸w, kt贸rzy 鈥� aby prowadzi膰 badania na terenie mogi艂, grob贸w czy cmentarzy 鈥� powinni posiada膰 pozwolenia na ekshumacj臋. Ich brak oznacza艂by konieczno艣膰 jak najszybszego poch贸wku wydobytych zw艂ok lub ludzkich szcz膮tk贸w, bez mo偶liwo艣ci poddania ich jakimkolwiek badaniom. To z kolei stoi w sprzeczno艣ci z innym zapisem tej samej ustawy, m贸wi膮cym, 偶e opieka nad zabytkiem polega w szczeg贸lno艣ci na zapewnieniu warunk贸w dla naukowego badania i dokumentowania zabytku.
Czy mo偶liwe jest jakie艣 podsumowanie?
W 偶yciu cz臋sto bywa tak, i偶 rzeczy pozornie proste okazuj膮 si臋 bardziej z艂o偶one ni偶 nam si臋 to wydawa艂o na pierwszy rzut oka. Jak mogli艣my si臋 przekona膰, nie inaczej jest nawet z przepisami prawa. Definicja zabytku nie jest precyzyjna i pozwala na r贸偶ne interpretacje. Na niekt贸re pytania dotycz膮ce interesuj膮cego nas zagadnienia nie znajdujemy jednoznacznych odpowiedzi. Ach, samo 偶ycie!
Z tej przyczyny id膮cy w 艣lady Lary Croft i Indiany Jonesa poszukiwacze egzotycznych i makabrycznych artefakt贸w wyrabianych z ludzkich tkanek, takich jak egipskie mumie, india艅ska odzie偶 zdobiona skalpami czy trofea 艂owc贸w g艂贸w, nie mog膮 mie膰 pewno艣ci, 偶e ich znaleziska zostan膮 wpisane do ewidencji lub rejestru zabytk贸w. Podobnie pewno艣ci takiej nie maj膮 archeologowie, muzealnicy czy prawnicy staraj膮cy si臋 o uznanie wytwor贸w tego rodzaju za zabytki. Bez w膮tpienia jednak dla jednych i drugich dotarcie do celu wymaga przedarcia si臋 przez spl膮tany g膮szcz bujnej ro艣linno艣ci albo wielu przepis贸w. Mo偶e by膰 to pasjonuj膮c膮 przygod膮, pod warunkiem jednak, 偶e walcz膮c z napotykanymi niebezpiecze艅stwami, uda si臋 im nie (s)traci膰 g艂owy.
Dwa nowe konkursy!
W 2026 r. og艂osili艣my nie jeden, lecz dwa konkursy, w kt贸rych b臋dziecie mogli sprawdzi膰 swoje umiej臋tno艣ci popularyzowania nauki.
- Po pierwsze: druga edycja Konkursu na najlepszy tekst popularnonaukowy 鈥� w niezmienionej formule, z dwiema kategoriami (indywidualn膮 i zespo艂ow膮) oraz limitem 14 tys. znak贸w. Jedna wa偶na nowo艣膰: zwi臋kszamy pul臋 nagr贸d za pierwsze miejsce!
- Po drugie: Konkurs na film popularnonaukowy, przeznaczony dla k贸艂 naukowych U艁. W jego ramach b臋dzie mo偶na zdoby膰 dofinansowanie na rozw贸j dzia艂alno艣ci ko艂a.
Szczeg贸艂owe informacje znajdziecie na stronach konkurs贸w oraz w regulaminach 鈥� warto zajrze膰!
Ca艂e miasto wie o laureatkach konkursu!
Bibliografia
- Bro偶ek B., Umys艂 prawniczy, Krak贸w 2022.
ciekawostkihistoryczne.pl, 脰tzi 鈥� cz艂owiek lodu, (dost臋p: 6.03.2025). - Drela M., Definicja zabytku nieruchomego w prawie polskim i francuskim, 鈥濷chrona Zabytk贸w鈥� 2008, nr 1, s. 111鈥�118.
- Florek M., Kilka uwag o ustawowych definicjach zabytku archeologicznego i bada艅 archeologicznych oraz ich konsekwencjach, 鈥濷chrona Zabytk贸w鈥� 2019, nr 2, s. 11鈥�29.
- Focus.pl, Tropami 脰tziego, (dost臋p: 6.04.2025).
- Gardocka T., Czy zw艂oki ludzkie s膮 rzecz膮 i co z tego wynika?, [w:] J. Go艂aczy艅ski, J. Mazurkiewicz, J. Tur艂ukowski, D. Karkut (red.), Non omnis moriar: osobiste i maj膮tkowe aspekty prawne 艣mierci cz艂owieka. Zagadnienia wybrane, Wroc艂aw 2015, s. 268鈥�280.
- Gardocka T., Jagie艂艂o D., Zw艂oki ludzkie w 艣wietle polskiego prawa, 鈥濻tudia Prawnoustrojowe鈥� 2023, nr 61, s. 49鈥�62,
- Jastrz臋bska E., Muzealizacja szcz膮tk贸w ludzkich. Problem akcesji i ewidencji. Raport, Warszawa 2022.
- Jastrz臋bska E., Prawne aspekty eksponowania szcz膮tk贸w ludzkich w muzeach polskich, 鈥濵uzealnictwo鈥� 2015, nr 56, s. 183鈥�189.
- Jastrz臋bska E., Zw艂oki czy zabytki 鈥� ustawodawstwo vs. intuicja w kwestii archeologicznych szcz膮tk贸w ludzkich (z perspektywy muzealnika), [w:] K. Zdeb (red.), Archeologia Hereditas. Znaleziska archeologiczne: problemy konserwacji, inwentaryzacji i przechowywania, Warszawa鈥揨ielona G贸ra鈥揋艂og贸w鈥揕egionowo 2018, s. 205鈥�211.
- 艁opatecki K., 鈥濷biekty o cechach zabytku鈥� a 鈥瀦abytek鈥� 鈥� problemy terminologiczne w 艣wietle ustawy o ochronie zabytk贸w i opiece nad zabytkami, [w:] K. 艁opatecki, W. Walczak (red.), Zeszyty dziedzictwa kulturowego, t. 1: Bia艂ystok i Podlasie, Bia艂ystok 2007, s. 193鈥�202,
- Mazowiecki Wojew贸dzki Konserwator Zabytk贸w, Wykaz zabytk贸w WEZ i wpisanych do rejestru, (dost臋p: 1.03.2025).
- NID, Podstawowe poj臋cia archeologiczne, (dost臋p: 1.03.2025).
- Pobierowo.net.pl, Dom Ewy Braun, (dost臋p: 1.03.2025).
- Rozporz膮dzenie Ministra Zdrowia z dnia 7 grudnia 2001 r. w sprawie post臋powania ze zw艂okami i szcz膮tkami ludzkimi, t.j. Dz. U. z 2021 r., poz. 1910.
- Soniewicka M., Problem prawa w艂asno艣ci do cia艂a ludzkiego i jego cz臋艣ci po 艣mierci, [w:] J. Pawlikowski (red.), Cia艂o ludzkie w badaniach naukowych i praktyce medycznej. Uj臋cie transdyscyplinarne, Warszawa 2020, s. 175鈥�186.
- Trzci艅ski M., Zw艂oki lub szcz膮tki ludzkie o znaczeniu historycznym i naukowym 鈥� o potrzebie zdefiniowania poj臋膰, [w:] A. Puzyna (red.), Muzealizacja szcz膮tk贸w ludzkich. Praktyczne i etyczne aspekty gromadzenia i ewidencjonowania szcz膮tk贸w ludzkich w muzeach, Warszawa 2022, s. 82鈥�95.
- Ustawa o ochronie zabytk贸w i opiece nad zabytkami z dnia 23 lipca 2003 r., t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 1292.
- Ustawa z dnia 21 listopada 1996 r. o muzeach, t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 385.
- Ustawa z dnia 28 marca 1933 r. o grobach i cmentarzach wojennych, Dz. U. z 1933 r. nr 39, poz. 311.
- Ustawa z dnia 31 stycznia 1959 r. o cmentarzach i chowaniu zmar艂ych, tekst t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 576.
- YouTube, NID, Wyk艂ad online 鈥濷rgany historyczne 鈥� zabytek i 偶ywy instrument鈥︹��, 1:04:20鈥�1:05:29, (dost臋p: 1.03.2025).
- Zalasi艅ska K., Ustawa o ochronie zabytk贸w i opiece nad zabytkami. Komentarz, Warszawa 2020.
- Zalesi艅ski 艁., Polak w艣r贸d 艂owc贸w g艂贸w, Onet Podr贸偶e, (dost臋p: 8.04.2025).
Tekst 藕r贸d艂owy: Lena Gryz, doktorantka I roku w Szkole Doktorskiej Nauk Spo艂ecznych U艁, absolwentka
Redakcja: Wydawnictwo Uniwersytetu 艁贸dzkiego i Micha艂 Gruda (Centrum Wsp贸艂pracy z Otoczeniem i Spo艂ecznej Odpowiedzialno艣ci Uczelni)
Oprawa graficzna: dr Bartosz Ka艂u偶ny i Stefan Brajter (Centrum Wsp贸艂pracy z Otoczeniem i Spo艂ecznej Odpowiedzialno艣ci Uczelni)