- Mog艂oby si臋 wydawa膰, 偶e dla gatunk贸w tropikalnych ocieplenie klimatu jest szans膮 na ekspansj臋, ale okazuje si臋, 偶e nie jest ona mo偶liwa w tak kr贸tkim czasie, w jakim zmiany te faktycznie zachodz膮. Na ociepleniu korzystaj膮 zatem g艂贸wnie inwazyjne gatunki ro艣lin i owad贸w, np. komar贸w przenosz膮cych malari臋 - m贸wi prof. Kolanowska w rozmowie z Karolin膮 Duszczyk z serwisu PAP Nauka w Polsce.
Intensywne zmiany klimatu daj膮 o sobie znaki na wielu frontach. Dostrzegli to r贸wnie偶 naukowcy, badaj膮cy na r贸偶nych kontynentach zasi臋g jednego ze storczyk贸w. M贸wi膮, 偶e w Azji ocieplenie pomo偶e orchideom opanowa膰 nowe tereny, ale w Ameryce i Afryce wyprze je z wi臋kszo艣ci siedlisk.
Storczyki wyst臋puj膮 g艂贸wnie w tropikach, ale nawet w Polsce spotkamy oko艂o 50 ich gatunk贸w. Kwitn膮 od po艂owy maja do po艂owy lipca. Efektowne 艂膮ki storczykowe mo偶na zobaczy膰 w Pieni艅skim Parku Narodowym.
- Niewiele os贸b wie, 偶e patrz膮 na storczyki. Polskie gatunki nie wygl膮daj膮 tak, jak okaza艂e kwiaty, kt贸re kupujemy w doniczkach. S膮 to ro艣liny o wysoko艣ci zwykle od 20 do 40 cm, z wieloma ma艂ymi kwiatkami, cz臋sto czerwonymi. Storczyki le艣ne, zale偶ne od grzyb贸w, wygl膮daj膮 jak ro艣liny paso偶ytnicze, w og贸le nie s膮 zielone, poniewa偶 nie produkuj膮 chlorofilu - m贸wi botanik prof. Marta Kolanowska z Uniwersytetu 艁贸dzkiego, kt贸ra niemal ca艂膮 karier臋 naukow膮 po艣wi臋ci艂a storczykom.
Najmniejsze znane storczyki maj膮 zaledwie ok. 1,5 mm d艂ugo艣ci - zauwa偶a. Gatunek, kt贸ry ca艂e 偶ycie sp臋dza pod ziemi膮, zosta艂 przypadkowo odkryty przez farmer贸w w Australii. Najwi臋ksze orchidee maj膮 kilka metr贸w d艂ugo艣ci - jak u wanilii. Bo wanilia to tak偶e storczyk; jest ona zarazem lian膮 - to znaczy, 偶e pnie si臋 na wiele metr贸w po drzewach.
Dwa drzewa na 艣wiecie
Grupa badawcza z udzia艂em prof. Kolanowskiej sprawdza艂a, jak obecne i prognozowane zmiany klimatu wp艂yn膮 na zasi臋g wybranego storczyka. Wykazali, 偶e na ka偶dym z kontynent贸w ro艣lina zareaguje inaczej. Badano gatunek nietypowy w艣r贸d orchidei, bo rosn膮cy w strefie tropikalnej i subtropikalnej Ameryki, Afryki i Azji.
Na 艣wiecie zidentyfikowano ponad 27 tys. gatunk贸w storczyk贸w. Wiele z nich, zw艂aszcza tropikalnych, ro艣nie tylko na jednym kontynencie, a nawet tylko w jednym miejscu na 艣wiecie. Dlatego s膮 one tak bardzo zagro偶one - bo zmiana warunk贸w w obr臋bie niewielkiego regionu oznacza膰 mo偶e zag艂ad臋 ca艂ego gatunku.
Kilka lat temu grupa badaczy z udzia艂em prof. Kolanowskiej opisa艂a gatunek "diabelskiego storczyka", znanego wy艂膮cznie z jednego miejsca w Kolumbii. Ro艣nie on dos艂ownie tylko na dw贸ch s膮siaduj膮cych drzewach. Je偶eli cokolwiek z艂ego si臋 z drzewami stanie - storczyk zniknie wraz z nimi. Nie mo偶na nic na to poradzi膰 - tej g贸rskiej ro艣liny nie da si臋 uprawia膰.
Wszystkie storczyki zale偶ne s膮 od obecno艣ci mikoryzowego grzyba, kt贸ry sprawia, 偶e ich nasiona zmieniaj膮 si臋 i zaczynaj膮 kie艂kowa膰. Wi臋kszo艣膰 tropikalnych storczyk贸w tropikalnych kontynuuje wsp贸艂prac臋 z grzybami r贸wnie偶 na p贸藕niejszych etapach rozwoju. Grzyby s膮 obecne w ich li艣ciach i 艂odygach. W sztucznych warunkach nie da si臋 odtworzy膰 tego naturalnego systemu, potrzebnego storczykom do rozwoju.
Obecne badania naukowc贸w z Uniwersytetu 艁贸dzkiego oraz Uniwersytetu Gda艅skiego dotyczy艂y storczyka Polystachya concreta - wyj膮tkowego, bo obecnego na kilku kontynentach i w r贸偶nych regionach. Nie jest te偶 gatunkiem skorelowanym z okre艣lonymi grzybami. Mo偶e go za to zapyla膰 wiele r贸偶nych owad贸w (to wa偶ne, bo niekt贸re storczyki zapylane s膮 tylko przez jeden konkretny gatunek).
Badanie pozwoli艂o oceni膰, jak zmiany klimatu wp艂yn膮 na perspektywy rozwoju przetrwania wybranego storczyka.
- Nasze badanie pokaza艂o, 偶e na ka偶dym kontynencie b臋dzie inaczej. W Azji ocieplenie klimatu pomo偶e storczykom rozrasta膰 si臋 na nowych terenach. W Ameryce i Afryce strac膮 one prawie 70 proc. swoich obecnych siedlisk. Dla rzadkich gatunk贸w storczyk贸w oznacza to wygini臋cie - m贸wi prof. Kolanowska.
Wiadomo ju偶, gdzie storczyk b臋dzie mia艂 szans臋 dalej istnie膰, pomimo zmian klimatu. Badaczka zaznacza, 偶e 艣rodki na ochron臋 przyrody s膮 ograniczone. Nie jest racjonalna ochrona siedlisk, kt贸re i tak na skutek zmian klimatu nie b臋d膮 odpowiednie dla tego gatunku storczyka.
A jednak zmiany
- Podczas bada艅 potwierdzili艣my, 偶e zmiany klimatu znacznie przy艣pieszy艂y w ci膮gu ostatnich 50 lat. Cz臋sto w sporach politycznych ludzie podwa偶aj膮 alarmy naukowc贸w i m贸wi膮, 偶e zmiana klimatu to co艣 naturalnego. Owszem, ale nigdy wcze艣nie nie post臋powa艂y tak szybko - stwierdza prof. Kolanowska.
Naukowcy z jej zespo艂u wykonali modele badawcze dla okresu ostatniego maksymalnego zlodowacenia, czyli mniej wi臋cej 20 tysi臋cy lat temu. Od czasu ust臋powania lodowca storczyk traci swoje siedliska. Jednak w nadchodz膮cym p贸艂wieczu skala strat b臋dzie bezprecedensowa.
- Przez 20 tys. lat storczyk straci艂 60-80 proc. swoich pocz膮tkowych stanowisk. A teraz, w ci膮gu najbli偶szych 50 lat, straci 70 proc. tych, kt贸re pozosta艂y. Skala czasowa i skala strat s膮 niepor贸wnywalne. Je艣li gatunek traci siedliska stopniowo - ma w贸wczas czas, by zaadaptowa膰 si臋 do 艣rodowiska i migrowa膰, zmienia膰 zasi臋g. Natomiast 50 lat to bardzo kr贸tki czas dla ro艣lin z tak d艂ugim cyklem 偶ycia. Nie spodziewa艂abym si臋, 偶e storczyk nagle zaadaptuje si臋 do zupe艂nie innych warunk贸w - m贸wi badaczka.
Jej artyku艂 opublikowany w jednym z wydawnictw grupy "Nature" dowodzi, 偶e dzia艂alno艣膰 cz艂owieka bardzo przyspiesza negatywne zmiany. Mog艂oby si臋 wydawa膰, 偶e dla gatunk贸w tropikalnych ocieplenie klimatu jest szans膮 na ekspansj臋 - ale okazuje si臋, 偶e nie jest ona mo偶liwa w tak kr贸tkim czasie, w jakim zmiany te faktycznie zachodz膮. Na ociepleniu korzystaj膮 zatem g艂贸wnie inwazyjne gatunki ro艣lin i owad贸w, np. komar贸w przenosz膮cych malari臋.
- Badane przez nas populacje storczyk贸w r贸偶ni艂y si臋 wymaganiami klimatycznymi i w zwi膮zku z tym ich przysz艂o艣膰 inaczej si臋 kszta艂tuje. Pokazali艣my na mapach regiony, gdzie nadal siedliska storczyk贸w b臋d膮 dost臋pne i gdzie pojawi膮 si臋 nowe - g艂贸wnie w Azji. Tam mo偶na lokowa膰 si艂y zwi膮zane z ochron膮 przyrody - rekomenduj膮 naukowcy.
Prof. Kolanowska dodaje, 偶e w przypadku storczyk贸w trudno jest chroni膰 gin膮ce gatunki poprzez bank i nasion czy metody hodowlane. Ro艣liny te maj膮 zbyt skomplikowane relacje z zapylaczami i grzybami, a tak偶e innymi elementami 艣rodowiska, i trudno te interakcje odtworzy膰 w hodowli czy uprawie. Nawet je艣li uda si臋 wyhodowa膰 rzadkie storczyki w laboratorium, to trudno b臋dzie "odda膰 je" naturze. Dlatego badacze wskazali obszary, gdzie ochrona storczyka ma jeszcze sens. Co wa偶ne - dodaj膮 - ochrona gatunk贸w w naturalnym siedlisku jest te偶 du偶o ta艅sza.
ukaza艂y si臋 w czasopi艣mie Scientific Reports.
Uniwersytet 艁贸dzki to jedna z najwi臋kszych polskich uczelni. Misj膮 U艁 jest kszta艂cenie wysokiej klasy naukowc贸w i specjalist贸w w wielu dziedzinach humanistyki, nauk spo艂ecznych, przyrodniczych, 艣cis艂ych, nawet medycznych. U艁 wsp贸艂pracuje z biznesem, zar贸wno na poziomie kadrowym, zapewniaj膮c wykwalifikowanych pracownik贸w, jak i naukowym, oferuj膮c swoje know-how przedsi臋biorstwom z r贸偶nych ga艂臋zi gospodarki. Uniwersytet 艁贸dzki jest uczelni膮 otwart膮 na 艣wiat - wci膮偶 ro艣nie liczba ucz膮cych si臋 tutaj student贸w z zagranicy, a polscy studenci, dzi臋ki programom wymiany, poznaj膮 Europ臋, Azj臋, wyje偶d偶aj膮 za Ocean. Uniwersytet jest cz臋艣ci膮 艁odzi, dzia艂a wsp贸lnie z 艂odzianami i dla 艂odzian, anga偶uj膮c si臋 w wiele projekt贸w spo艂eczno-kulturalnych.
Zobacz nasze projekty naukowe na
Materia艂 藕r贸d艂owy: Karolina Duszczyk, PAP Nauka w Polsce
Redakcja: Centrum Promocji U艁