Grant pozwoli przede wszystkim opracowa膰 tajne biuletyny, kt贸re by艂y swoistym (krypto)poradnikiem, instrukta偶em kierowanym do pracownik贸w Urz臋du Kontroli. Jak dot膮d nie ukaza艂o si臋 w Polsce ca艂o艣ciowe opracowanie tych materia艂贸w informacyjno-szkoleniowych.
Czym s膮 kryptoteksty?
S膮 to "teksty niejawne o celowo ograniczonej dystrybucji", czyli niedost臋pne dla wi臋kszo艣ci odbiorc贸w. Szczeg贸lnym typem kryptotekstu s膮 recenzje cenzorskie, okre艣lone w ten spos贸b po raz pierwszy przez autork臋 projektu. Jednym z cel贸w badawczych grantu jest rozwini臋cie autorskiej koncepcji kryptotekst贸w, jakie zosta艂y zaproponowane przy okazji analizy zjawiska recenzji cenzorskiej.
Czym zajmowa艂a si臋 cenzura w PRL-u?
- W okresie Polski Ludowej wszystkie teksty kultury, kt贸re mia艂y zosta膰 dopuszczone do oficjalnego obiegu, musia艂y zosta膰 ocenione przez powo艂anych przez pa艅stwo urz臋dnik贸w - cenzor贸w pracuj膮cych w G艂贸wnym Urz臋dzie Kontroli Prasy Publikacji i Widowisk (oraz w rozsianych po Polsce oddzia艂ach terenowych). Efektem pracy funkcjonariuszy urz臋du cenzury by艂y m.in. sporz膮dzane przez nich recenzje (cenzorskie), niedost臋pne spo艂ecze艅stwu, gdy偶 mia艂y one charakter poufny - opowiada Anna Wi艣niewska - Grabarczyk.
Jak膮 problematyk臋 podejmie autorka bada艅?
Badania nad cenzur膮 s膮 dziedzin膮 stosunkowo m艂od膮, do momentu istnienia instytucjonalnej cenzury nie mo偶na by艂o swobodnie ich prowadzi膰. Do tej pory przedmiotem analiz literaturoznawc贸w zajmuj膮cych si臋 aparatem prewencji i represji by艂y g艂贸wnie recenzje cenzorskie tekst贸w literackich, biuletyny pojawia艂y si臋 rzadko, niejako przy okazji. Materia艂 zawarty w biuletynach urz臋du cenzury jest bardzo r贸偶norodny, obejmuje nie tylko recenzje cenzorskie, ale tak偶e listy pisane przez pracownik贸w Urz臋du (kt贸re przyjmowa艂y niekiedy kszta艂t wypowiedzi felietonowej czy osobistego wyznania), zdarza艂y si臋 tak偶e przypadki w艂asnej tw贸rczo艣ci literackiej - dominowa艂a tw贸rczo艣膰 satyryczna, a niekt贸re z propozycji mia艂y by膰 wystawiane "na scenie" GUKPPiW.
Szczeg贸艂owa analiza wszystkich wymienionych tekst贸w pozwoli na odtworzenie konkretnych zabieg贸w cenzorskich wobec konkretnych autor贸w i tekst贸w, co pozwoli stworzy膰 alternatywn膮 histori臋 powojennej polskiej literatury - jako historii zmaga艅 wolnej intencji tw贸rczej pisarza z opresywno艣ci膮 totalitarnego systemu.
Wst臋pne perspektywy badawcze jakie b臋d膮 podejmowane w projekcie to, mi臋dzy innymi:
Badania nad tym jak cenzorzy pisali, na co zwracali uwag臋?
Na jakiej podstawie podejmowali decyzje, co mo偶na dopu艣ci膰 do druku, a co nie?
Co znajdowa艂o si臋 w biuletynach poufnych, jakie konkretne zalecenia dotycz膮ce wstrzymania publikacji otrzymywali cenzorzy?
Jakie teksty znanych pisarzy znajduj膮 si臋 dot膮d na p贸艂kach i nigdy nie ujrza艂y 艣wiat艂a dziennego?
Analiza list贸w, felieton贸w, artyku艂贸w i "tw贸rczo艣ci literackiej" cenzor贸w.
Odtworzenie sylwetki wzorcowego funkcjonariusza urz臋du cenzury.
Sk膮d pojawi艂o si臋 zainteresowanie tematyk膮 cenzury?
- Pomys艂 by艂 wynikiem moich wieloletnich zainteresowa艅 szeroko poj臋t膮 problematyk膮 wolno艣ci s艂owa. Zajmujemy si臋 tym zagadnieniem na spotkaniach Interdyscyplinarnego Doktoranckiego Ko艂a Bada艅 nad Wolno艣ci膮 S艂owa, kt贸re uda艂o mi si臋 powo艂a膰 do 偶ycia przy wsparciu dr hab. Marzeny Wo藕niak-艁abieniec, promotorki mojej pracy magisterskiej - wyja艣nia Anna Wi艣niewska-Grabarczyk.
Autorka podj臋艂a problematyk臋 funkcjonowania aparatu cenzury ju偶 wcze艣niej, w swojej pracy magisterskiej w 2015 roku. Rozprawa "Czytelnik" ocenzurowany. Literatura w paratekstach - recenzjach cenzorskich okresu stalinizmu (na materiale GUKPPiW z 1950 roku) zosta艂a trzykrotnie nagrodzona przez uczelniane i og贸lnopolskie gremium naukowc贸w i publicyst贸w, otrzyma艂a:
- Nagrod臋 Fundacji Uniwersytetu 艁贸dzkiego za najlepsz膮 prac臋 magistersk膮 z Wydzia艂u Filologicznego w roku 2015,
- Nagrod臋 Tygodnika "Polityka" za najlepsz膮 prac臋 magistersk膮 o historii PRL-u,
- Wyr贸偶nienie IPN za Najlepszy Debiut Historyczny Roku.
Po co wsp贸艂cze艣nie bada膰 tajne teksty cenzor贸w?
- Kiedy wsp贸艂czesny badacz si臋ga - ponad 25 lat po zniesieniu cenzury - do dokument贸w wyprodukowanych 65 lat temu przez urz膮d kontroli s艂owa, u艣wiadamia sobie - z jednej strony - groteskowo艣膰 zjawiska; z drugiej - jego groz臋. Groteskowo艣膰, gdy cz臋sto trafia na recenzje naiwnie propagandowe, ujawniaj膮ce ignorancj臋 lub z艂膮 wol臋, a niekiedy obsesj臋 cenzora. Groz臋, gdy u艣wiadamia sobie rozmiar spustoszenia, jakie w polskiej literaturze powojennej uczyni艂a cenzura. Jej skutki bowiem odczuwamy niemal na co dzie艅, wchodz膮c do biblioteki, w kt贸rej na rega艂ach stoj膮 ksi膮偶ki z lat 1944-1990. Groz臋 tym wi臋ksz膮, 偶e utajon膮, kt贸偶 bowiem zastanawia si臋, bior膮c do r臋ki takie dzie艂o, czy zosta艂o ono wydane w formie, jak膮 nada艂 jej pierwotnie autor? - uzasadnia Wi艣niewska -Grabarczyk.
- Moim celem jest ujawnienie skali deformacji, jakie w kulturze polskiej poczyni艂 aparat prewencji i represji w pierwszej powojennej dekadzie - dodaje Wi艣niewska-Grabarczyk.
Tekst 藕r贸d艂owy: Anna Wi艣niewska-Grabarczyk
Redakcja: Centrum Promocji