W obecnych czasach wiele hase艂 pozwala wywo艂a膰 w odbiorcach szereg reakcji, zaczynaj膮c od bardzo pozytywnych poprzez ca艂膮 gam臋 ambiwalentnych, na odczuciach zgorszenia ko艅cz膮c. Podobnie wygl膮da sprawa, kiedy przywo艂uje si臋 temat wskrzeszania zwierz膮t. Jednak mowa tutaj nie o nekromancji, ale o przywracaniu wymar艂ych gatunk贸w (ang. de-extinction). Nie bior膮 w nim udzia艂u wr贸偶ki ani jasnowidze, ale interdyscyplinarne zespo艂y naukowc贸w i pasjonat贸w nieustannie d膮偶膮cych do przywr贸cenia do 偶ycia gatunk贸w zwierz膮t do tej pory uwa偶anych za trwale utracone dla 艣wiata. Czy pomys艂 zakie艂kowa艂 w my艣lach naukowc贸w wraz z wypuszczeniem na wielkie ekrany Parku jurajskiego w re偶yserii Stevena Spielberga, czy mo偶e jeszcze wcze艣niej? Liczne zespo艂y z艂o偶one z biotechnolog贸w, in偶ynier贸w, ekolog贸w, a nawet etyk贸w oraz historyk贸w od wielu lat maj膮 jeden jedyny cel: opracowa膰 bezpieczny i wydajny, a przede wszystkim skuteczny spos贸b przywr贸cenia do 偶ycia i habitatu liczne wymar艂e zwierz臋ta.
Mechanizmy pozwalaj膮ce na wskrzeszenie wymar艂ych gatunk贸w mo偶na 鈥� upraszczaj膮c 鈥� podzieli膰 na 鈥瀙rostsze, ale mniej dok艂adne鈥� i 鈥瀟rudniejsze, ale doskonalsze鈥�. Jak nietrudno si臋 domy艣li膰, te pierwsze maj膮 wi臋kszy odsetek sukces贸w, przy czym okre艣lenie 鈥瀙rostsze鈥� nie znaczy, 偶e s膮 proste. Do tej kategorii mo偶na zaliczy膰 technik臋 znan膮 od setek lat, czyli dob贸r sztuczny (hodowlany). W opozycji do doboru naturalnego, gdzie wi臋ksz膮 szans臋 na przetrwanie i rozmno偶enie si臋 maj膮 organizmy lepiej przystosowane do warunk贸w 艣rodowiska, w hodowli preferowane s膮 jednostki posiadaj膮ce okre艣lone cechy, po偶膮dane z perspektywy cz艂owieka. W warunkach rolniczych mog膮 to by膰 na przyk艂ad du偶e jajka znoszone przez kury albo jab艂ka s艂odsze ni偶 inne. W walce o przywracanie wymar艂ych gatunk贸w stosowana jest tak zwana hodowla wsteczna, w kt贸rej krzy偶uje si臋 (czyli rozmna偶a) zwierz臋ta maj膮ce cechy wymar艂ego gatunku, takie, kt贸re mog膮 by膰 jego odleg艂ymi potomkami. Kolejne pokolenia mog膮 by膰 coraz bardziej zbli偶one do 鈥瀘rygina艂u鈥�, czyli przejawia膰 wi臋cej cech odtwarzanych zwierz膮t. Sukcesem tej metody jest odtworzenie rasy psa go艅czego Rastreador Brasileiro, kt贸ra zosta艂a uznana przez Mi臋dzynarodow膮 Federacj臋 Kynologiczn膮 za utracon膮 w 1973 i przywr贸con膮 w 2013 roku. Trwaj膮 r贸wnie偶 prace nad przywr贸ceniem podgatunku 偶贸艂wia s艂oniowego (Chelonoidis niger), kt贸ry zamieszkiwa艂 Florean臋, jedn膮 z wysp w archipelagu Galapagos. Podgatunek uznano za wymar艂y w 1850 roku, ale w 2012 znaleziono osobniki b臋d膮ce krzy偶贸wkami 偶贸艂wi z Floreany, czyli maj膮ce przynajmniej cz臋艣膰 cech wymar艂ych przodk贸w. Pozwoli艂o to na stworzenie programu wskrzeszenia podgatunku (Miller i in., 2017). W 2025 roku wyklu艂y si臋 ma艂e 偶贸艂wi膮tka, kt贸re s膮 pono膰 niemal w 100% genetycznym odpowiednikiem wymar艂ych 偶贸艂wi. Szlachetn膮 akcj臋 mo偶na wesprze膰 (dysponuj膮c pi臋cioma tysi膮cami dolar贸w), adoptuj膮c 偶贸艂wika z Floreany. Hodowla wsteczna jest jednak pewn膮 loteri膮 genow膮, w kt贸rej ma si臋 nadziej臋 na jak najwi臋ksz膮 kumulacj臋 cech odtwarzanego gatunku. Trudno o uzyskanie organizm贸w identycznych z wymar艂ymi. Zdecydowanie wi臋ksz膮 precyzj臋 oferuj膮 tutaj techniki in偶ynierii genetycznej, czyli zaawansowane techniki pozwalaj膮ce na budowanie z odcink贸w DNA niemal jak z klock贸w.
Ale zanim zag艂臋bimy si臋 w zawi艂o艣ci in偶ynierii genetycznej, kr贸tki skok w ty艂. O co chodzi z DNA? Kwas deoksyrybonukleinowy to chemiczny zwi膮zek w formie d艂ugiej nici, kt贸ry stanowi zapis informacji genetycznej organizmu. Zbudowany jest z ma艂ych prz臋se艂 czy ogniw 鈥� nukleotyd贸w, kt贸rych kolejno艣膰 to zakodowana informacja o budowie bia艂ek buduj膮cych organizm, tak jak kolejno艣膰 liter stanowi zakodowan膮 informacj臋 o tre艣ci s艂owa. Kiedy uczymy si臋 czyta膰, uczymy si臋 odczytywa膰 ten kod i wtedy ci膮gi liter zyskuj膮 sens. Tak samo kolejno艣膰 nukleotyd贸w w nici DNA niesie informacje o tym, do jakiego gatunku nale偶y organizm, jak wygl膮da, jakie ma cechy fizyczne itd. In偶ynieria genetyczna pozwala na precyzyjne wycinanie z jednej kom贸rki fragment贸w DNA nios膮cych konkretn膮 informacj臋, czyli koduj膮cych okre艣lon膮 cech臋, i wklejanie ich do innej kom贸rki. Nowa informacja, w艂膮czona w DNA kom贸rki biorcy, zostaje odkodowana, na jej bazie powstaje bia艂ko i finalnie 鈥� je艣li wszystko posz艂o dobrze 鈥� kom贸rka zyskuje cech臋 przeniesion膮 z kom贸rki dawcy. Takie genetyczne kopiuj-wklej. W 2012 roku ukaza艂a si臋 prze艂omowa praca zespo艂u profesorek Jennifer Doudny oraz Emmanuelle Charpentier, dodaj膮ca do mo偶liwo艣ci in偶ynierii genetycznej precyzyjne wycinanie odcink贸w DNA metod膮 CRISPR-Cas9, zwan膮 genowymi no偶ycami (Jinek i in., 2012). Opracowanie tej metody zosta艂o w 2020 roku docenione Nagrod膮 Nobla z chemii, a w ca艂ej historii jest te偶 akcent patriotyczny, bo w pracach uczestniczy艂 艂odzianin, biolog molekularny Krzysztof Chyli艅ski.
Wr贸膰my teraz z porywaj膮cego nurtu in偶ynierii genetycznej na spokojniejsze wody wskrzeszania wymar艂ych gatunk贸w. Opisane wy偶ej metody, jakkolwiek do艣膰 precyzyjne, wymagaj膮 bardzo istotnej podstawy 鈥� oryginalnego materia艂u genetycznego, na bazie kt贸rego mo偶na by odtworzy膰 sekwencje DNA. W przypadku gatunk贸w, kt贸re znikn臋艂y w XX wieku, dost臋pne s膮 nierzadko fragmenty ich tkanek czy kom贸rki przechowane przez zapobiegliwych naukowc贸w. Dobrze zachowany, kompletny materia艂 genetyczny pozwala na pr贸by klonowania, czyli na kopiuj-wklej na skal臋 totaln膮. W technice tej z 偶ywej kom贸rki jajowej zbli偶onego gatunku usuwa si臋 jej materia艂 genetyczny, zgromadzony w j膮drze kom贸rkowym, a nast臋pnie zast臋puje DNA klonowanego organizmu. Kom贸rk臋 z podmienionym DNA wszczepia si臋 do macicy matki zast臋pczej i trzyma kciuki za rozw贸j zarodka, a potem p艂odu. Takich pr贸b dokonano z kom贸rkami wymar艂ego podgatunku kozioro偶ca pirenejskiego (Capra pyrenaica pyrenaica), kt贸rego ostatnia przedstawicielka umar艂a w 2000 roku (Folch i in., 2009). Dzi臋ki pozyskaniu i zamro偶eniu pr贸bek jej sk贸ry naukowcy mieli dost臋p do dobrze zachowanego materia艂u genetycznego, kt贸ry umieszczono w pozbawionych j膮dra kom贸rkowego kom贸rkach jajowych kozy. Matkami zast臋pczymi by艂y samice kozioro偶ca (tu, uwaga 鈥� odtwarzany podgatunek nale偶y do szerszego gatunku o tej samej polskiej nazwie, kozioro偶ec pirenejski, r贸偶nic臋 wida膰 dopiero w nazwie 艂aci艅skiej; Capra pyrenaica jako gatunek wci膮偶 hasa po hiszpa艅skich g贸rach, Capra pyrenaica pyrenaica jest podgatunkiem wymar艂ym) lub krzy偶贸wki kozioro偶ca z koz膮. Jakkolwiek procedur臋 opisujemy tu jako prost膮, przedstawiona w liczbach ods艂ania swoj膮 problematyczno艣膰: w jednym z eksperyment贸w utworzono 497 embrion贸w, z kt贸rych 154 umieszczono w macicach 44 zast臋pczych matek, a tylko jedna ci膮偶a zako艅czy艂a si臋 w terminie. Ko藕l臋, urodzone poprzez cesarskie ci臋cie, prze偶y艂o niestety tylko kilka minut i zmar艂o na skutek nieprawid艂owej pracy p艂uc. Narodziny 偶ywego ko藕l臋cia, genetycznie identycznego jak odtwarzany osobnik, s膮 jednak jak na razie najwi臋kszym sukcesem klonowania w dziedzinie odtwarzania wymar艂ych gatunk贸w.
Najnowsze doniesienia na polu prac nad przywracaniem wymar艂ych gatunk贸w dotycz膮 najbardziej chyba legendarnych przedstawicieli 鈥� mamut贸w w艂ochatych (Mammuthus primigenius). Tu problem zaczyna si臋 od braku wzorca 鈥� mamucie szcz膮tki nie s膮 藕r贸d艂em DNA dobrej jako艣ci, ale udaje si臋 pozyska膰 materia艂 genetyczny z g艂臋boko zamro偶onych tkanek znajdowanych w okolicach Syberii czy p贸艂nocnej Kanady. W 2025 roku opublikowano wyniki bada艅, w kt贸rych za pomoc膮 techniki CRISPR/Cas9 uzyskano w艂ochate myszy (woolly mice), kt贸rych futerko 鈥� kolor, d艂ugo艣膰, faktura 鈥� oraz przemiana materii, a dok艂adniej t艂uszczu, odpowiadaj膮 cechom odkrytym u mamut贸w. Firma Colossal Biosciences, prowadz膮ca badania, planuje do 2028 roku odtworzy膰 pierwsze mamuci膮tko (https://observer.com/2025/03/colossal-biosciences-ceo-sxsw-interview/), a docelowo przywr贸ci膰 gatunek do naturalnego dla niego 艣rodowiska arktycznej tundry.
W ostatnich tygodniach 艣wiat obieg艂a informacja o odtworzeniu idealnych kopii wilka strasznego (Aenocyon dirus), kt贸ry wygin膮艂 blisko 13 tysi臋cy lat temu i jest jednym z najbardziej znanych drapie偶nik贸w plejstocenu. Chocia偶 szczeni臋ta Remus, Romulus i Khaleesi maj膮 si臋 dobrze, to firma Colossal Biosciences nie mo偶e si臋 pochwali膰 skutecznym sklonowaniem tego gatunku, a jedynie skuteczn膮 strategi膮 marketingow膮. Owszem, dokonali pewnej modyfikacji gen贸w, ale polega艂a ona na zmianie gen贸w wilka szarego (wci膮偶 偶yj膮cego gatunku) w taki spos贸b, aby doprowadzi膰 do powstania szeregu r贸偶nic fenotypowych. Oznacza to, 偶e osobniki przypominaj膮 swojego przodka z wygl膮du, jednak nie s膮 jego genetyczn膮 kopi膮. Edytowane metod膮 CRISP/Cas9 geny odpowiadaj膮 m.in. za umaszczenie sier艣ci, wielko艣膰 oraz muskulatur臋 zwierz膮t.
Zar贸wno mysz, maj膮ca by膰 krokiem ku przywr贸ceniu mamut贸w, jak i wilki straszne 鈥� ochrzczone ju偶 chwytliwie przez media wilkorami, mianem fantastycznego gatunku z Gry o tron 鈥� s膮 jak na razie osi膮gni臋ciami rzekomymi, niepopartymi rzetelnymi publikacjami naukowymi, a r贸wnocze艣nie otoczonymi niezwyk艂ym szumem medialnym. Ten zestaw cech ka偶e chwilowo przyhamowa膰 entuzjazm w kwestii sukcesu przywr贸cenia tych dw贸ch gatunk贸w.
Zanim zaczniemy si臋 rozp艂ywa膰 nad wizj膮 powrotu mamut贸w lub obawia膰 powrotu wilk贸w strasznych, przyjrzyjmy si臋 zaletom i wadom przywracania do zmienionych 艣rodowisk uprzednio wymar艂ych gatunk贸w. Etycy zwracaj膮 uwag臋, 偶e jako ludzie odpowiadamy w ogromnym stopniu za proces wymierania, wi臋c naszym moralnym obowi膮zkiem jako gatunku ludzkiego jest zado艣膰uczyni膰 za krzywdy wyrz膮dzone planecie i jej ekosystemom. Dodatkowo gatunki odtworzone technologiami in偶ynierii genetycznej mog膮 w ogromnym stopniu przyczyni膰 si臋 do odzyskania ju偶 i tak mocno zaburzonej bior贸偶norodno艣ci. Krytycy jednak, jak sami to okre艣laj膮, 鈥瀦abawy w Boga鈥� obawiaj膮 si臋, gdy偶 mo偶e poskutkowa膰 tragicznym w skutkach pomniejszaniem zasob贸w naturalnych dla wci膮偶 istniej膮cych gatunk贸w zwierz膮t. Wsp贸艂czesne tereny naturalne nie s膮 przecie偶 przystosowane do wykarmienia stad ogromnych mamut贸w w艂ochatych. Dodatkowo naukowcy nie s膮 w stanie przewidzie膰, jakie choroby mog膮 by膰 przenoszone przez zwierz臋ta oraz jak inwazyjnie mog膮 one wp艂ywa膰 na ekosystem. W og贸lnym rozrachunku trzeba r贸wnie偶 uwzgl臋dni膰 cierpienie zadawane zwierz臋tom urodzonym w wyniku eksperyment贸w z powodu szeregu chor贸b oraz deformacji niemo偶liwych do przewidzenia.
Chocia偶 sam pomys艂 przywracania wymar艂ych gatunk贸w zas艂uguje na powszechn膮 uwag臋, to nale偶y rozwa偶y膰 czy szkody dla 艣rodowiska i samych zwierz膮t nie przewa偶aj膮 nad korzy艣ciami. Oczywi艣cie trzeba tu podkre艣li膰 ogromne zas艂ugi dla bioin偶ynierii gatunk贸w oraz innych dziedzin nauki, kt贸re umo偶liwi艂y prowadzenie wy偶ej opisanych eksperyment贸w. Do pe艂ni ich mocy (a wi臋c realnego odtworzenia wymar艂ych gatunk贸w) jeszcze daleko, ale kto wie? Mo偶e ju偶 nied艂ugo pewien nowy gatunek uroczej myszy b臋dzie biega艂 po mieszkaniach zwyk艂ych ludzi, kt贸rzy w tym czasie b臋d膮 szukali dogodnych termin贸w na wakacyjny wyjazd do specyficznej wersji parku jurajskiego, gdzie sp臋dz膮 czas w towarzystwie wskrzeszonych mamut贸w, 偶贸艂wi i wilk贸w.
Dwa nowe konkursy!
W 2026 r. og艂osili艣my nie jeden, lecz dwa konkursy, w kt贸rych mo偶ecie sprawdzi膰 swoje umiej臋tno艣ci popularyzowania nauki.
- Po pierwsze: druga edycja Konkursu na najlepszy tekst popularnonaukowy 鈥� w niezmienionej formule, z dwiema kategoriami (indywidualn膮 i zespo艂ow膮) oraz limitem 14 tys. znak贸w. Jedna wa偶na nowo艣膰: zwi臋kszamy pul臋 nagr贸d za pierwsze miejsce!
- Po drugie: Konkurs na film popularnonaukowy, przeznaczony dla k贸艂 naukowych U艁. W jego ramach b臋dzie mo偶na zdoby膰 dofinansowanie na rozw贸j dzia艂alno艣ci ko艂a.
Szczeg贸艂owe informacje znajdziecie na stronach konkurs贸w oraz w regulaminach 鈥� warto zajrze膰!
Ca艂e miasto wie o laureatkach konkursu!
Bibliografia
- Chen R., Srirattana K., Coquelin M. L. i in. (2025), Multiplex-edited mice recapitulate woolly mammoth hair phenotypes, bioRxiv, .
- Folch J., Cocero M. J., Chesn茅 P., Alabart J. L., Dom铆nguez V., Cogni茅 Y., Roche A., Fern谩ndez-脕rias A., Mart铆 J. I., S谩nchez P., Echegoyen E., Beckers J. F., Bonastre A. S., Vignon X. (2009), First birth of ananimal from anextinct subspecies (Capra pyrenaica pyrenaica) by cloning. Theriogenology,
- (dost臋p: 10.04.2025).
- (dost臋p: 10.04.2025).
- Jinek M., Chylinski K., Fonfara I., Hauer M., Doudna J. A., Charpentier E. (2012), A programmable dual-RNA-guided DNA endonuclease in adaptive bacterial immunity. Science, .
- J酶rgensen D. (2013), Reintroduction and De-extinction. BioScience, .
- Miller J. M., Quinzin M. C., Poulakakis N. i in. (2017), Identification of Genetically Important Individuals of the Rediscovered Floreana Gal谩pagos Giant Tortoise (Chelonoidis elephantopus) Provides Founders for Species Restoration Program. Scientific Reports, .
- Odenbaugh J. (2023), Philosophy and ethics of de-extinction. Camb Prism Extinct, .
Tekst 藕r贸d艂owy: Zuzanna Soba艅ska i Zuzanna Wojew贸dzka, studentki Psychologii na
Redakcja: Wydawnictwo Uniwersytetu 艁贸dzkiego i Micha艂 Gruda (Centrum Wsp贸艂pracy z Otoczeniem i Spo艂ecznej Odpowiedzialno艣ci Uczelni)
Oprawa graficzna: dr Bartosz Ka艂u偶ny i Stefan Brajter (Centrum Wsp贸艂pracy z Otoczeniem i Spo艂ecznej Odpowiedzialno艣ci Uczelni)