Obchodzone 11 listopada 艢wi臋to Niepodleg艂o艣ci jest trwa艂ym i powszechnie akceptowanym elementem polskiego pejza偶u symbolicznego. Jednak u swych pocz膮tk贸w 11 Listopada nie zawsze obchodzony by艂 w atmosferze zgody, a spory wok贸艂 samej daty i symboliki 艣wi臋ta budzi艂y du偶e emocje.
11 XI 1918 roku to jedna z pierwszych (je艣li nie pierwsza!) z dat historycznych, kt贸re poznaj膮 dzieci na lekcjach w szkole podstawowej. 艢wi臋to Niepodleg艂o艣ci ma z zasady 艂膮czy膰 ponad podzia艂ami i spaja膰 narodow膮 wsp贸lnot臋 wok贸艂 podzielanych przez ni膮 warto艣ci - suwerenno艣ci i przywi膮zania do pa艅stwa.
Symboliczny pocz膮tek
Pocz膮tkowo do celebrowania rocznicy odzyskania w艂asnej pa艅stwowo艣ci nie przywi膮zywano du偶ej wagi. Zreszt膮, sytuacja odrodzonej Polski nie by艂a jeszcze stabilna - toczy艂y si臋 walki o granice, zmagano si臋 z powa偶nymi problemami gospodarczymi, a aparat administracyjny dopiero si臋 tworzy艂. W 1919 roku skromne uroczysto艣ci urz膮dzono 9 XI, bo akurat na ten dzie艅 przypada艂a niedziela. Rok p贸藕niej rz膮dowy ok贸lnik okre艣li艂 11 XI jako tymczasow膮 dat臋 rocznicy odzyskania niepodleg艂o艣ci (do czasu wypracowania zadowalaj膮cego wszystkich kompromisu), w praktyce jednak celebracj臋 prze艂o偶ono zn贸w w niedziel臋, 14 XI.
Cz臋sto powtarzano, 偶e dokonana niedawno restytucja pa艅stwa by艂a d艂u偶szym procesem, przebiegaj膮cym na dodatek w r贸偶nym rytmie, w zale偶no艣ci od regionu, a wobec tego wskazanie jednej symbolicznej daty jest niezwykle trudne.
Prze艂om pierwszej i drugiej dekady listopada 1918 roku to moment zwrotny - jak podkre艣lano - przede wszystkim dla okupowanej przez Niemc贸w cz臋艣ci Kongres贸wki. Na terenie okupacji austriackiej czy w Galicji faktyczna likwidacja w艂adzy zaborc贸w nast膮pi艂a nieco wcze艣niej. Trzykrotny premier, Wincenty Witos, twierdzi艂 nawet, 偶e akurat wydarzenia 11 XI 1918 nie mia艂y powa偶niejszego wp艂ywu na proces odbudowy polskiej pa艅stwowo艣ci i znacznie wy偶ej ceni艂 na przyk艂ad 28 X - to w贸wczas w Galicji ukonstytuowa艂a si臋 Polska Komisja Likwidacyjna.
Pi艂sudczycy inauguruj膮 obchody
Pocz膮tkowo rocznica odzyskania niepodleg艂o艣ci nie by艂a wobec tego w skali og贸lnopolskiej 艣ci艣le zwi膮zana z jedn膮 konkretn膮 dat膮 dzienn膮, a organizowane lokalnie uroczysto艣ci nie imponowa艂y swym rozmachem.
Sytuacja zacz臋艂a si臋 jednak wyra藕nie zmienia膰 po zamachu majowym. Argumenty natury historycznej, dawne po艣wi臋cenie i zas艂ugi w walce o niepodleg艂o艣膰 stanowi膰 mia艂y istotny element legitymizuj膮cy w艂adz臋 J贸zefa Pi艂sudskiego i jego zwolennik贸w. Pi艂sudczycy dobrze rozumieli znaczenie symboli i potrafili nimi umiej臋tnie operowa膰.
W 1926 roku z polecenia w艂adz zamkni臋to 11 listopada urz臋dy i szko艂y, a obywateli wezwano do dekorowania kwiatami oraz flagami pa艅stwowymi dom贸w i gmach贸w publicznych; w Warszawie odby艂a si臋 defilada wojskowa, a Pi艂sudski wyg艂osi艂 okoliczno艣ciowe przem贸wienie przed mikrofonami Polskiego Radia. Jeszcze wi臋kszy rozmach mia艂y uroczysto艣ci zorganizowane 11 listopada 1928 r., w dziesi膮t膮 rocznic臋 odzyskania niepodleg艂o艣ci. Sto艂eczna rada miejska, mimo ostrego sprzeciwu cz臋艣ci radnych, uczci艂a ten dzie艅 nadaniem imienia J贸zefa Pi艂sudskiego dawnemu placowi Saskiemu.
Politycy proponuj膮 inne daty
U wielu obserwator贸w i uczestnik贸w 偶ycia politycznego organizowane z pomp膮 uroczysto艣ci, zogniskowane wok贸艂 postaci marsza艂ka, tradycji Legion贸w i POW, budzi艂y pewne zgorszenie.
Marian Seyda, wybitny polityk Narodowej Demokracji stwierdza艂, 偶e 11 listopada mo偶na 艣wi臋towa膰 wyzwolenie Warszawy spod okupacji niemieckiej, ale nadawanie obchodom formy pa艅stwowego 艣wi臋ta ku czci Pi艂sudskiego i jego podkomendnych, to rodzaj "ba艂wochwalczej reklamy".
W ramach alternatywy, endecy proponowali, aby odzyskanie niepodleg艂o艣ci 艣wi臋towa膰 raczej w czerwcu (28 VI 1919 podpisano Traktat Wersalski), w listopadzie za艣 czci膰 ich zdaniem mo偶na kapitulacj臋 Niemiec (11 XI 1918) lub鈥� rocznic臋 艣mierci Henryka Sienkiewicza (15 XI 1916).
Socjali艣ci i cz臋艣膰 ludowc贸w za najw艂a艣ciwsz膮 dat臋 do 艣wi臋towania odzyskanej niepodleg艂o艣ci uwa偶ali 7 listopada (7 XI 1918 r. w Lublinie proklamowano powstanie rz膮du pod prezesur膮 Ignacego Daszy艅skiego), a w艣r贸d konserwatyst贸w pojawia艂y si臋 g艂osy, 偶e pod rozwag臋 wzi膮膰 nale偶a艂oby r贸wnie偶 5 XI, dla uczczenia og艂oszonej w 1916 roku przez cesarzy niemieckiego i austriackiego deklaracji, zapowiadaj膮cej odbudow臋 Kr贸lestwa Polskiego.
Upami臋tnienie sukces贸w militarnych
Co ciekawe, tak偶e z perspektywy rz膮dz膮cych po maju pi艂sudczyk贸w data 11 XI nie by艂a ca艂kowicie oczywista. Cz臋艣膰 z nich na pocz膮tku lat 20. sk艂ania艂a si臋 raczej do 14 XI (tego dnia Rada Regencyjna przekaza艂a pe艂ni臋 swej w艂adzy Komendantowi), inni m贸wili o tym, 偶e za symboliczny pocz膮tek niepodleg艂ej Polski uzna膰 mo偶na moment powrotu Pi艂sudskiego z Magdeburga (10 XI), on sam za艣 podkre艣la艂 tak偶e znaczenie dekretu og艂aszaj膮cego wybory do Sejmu Ustawodawczego z 28 XI 1918 r.
Ostatecznie jednak pozostano przy 11 XI, upami臋tniaj膮c tym samym wyst膮pienie oddzia艂贸w POW i rozbrajanie okupant贸w w Warszawie oraz wielu innych miastach Kongres贸wki, a tak偶e fakt przekazania Pi艂sudskiemu przez Rad臋 Regencyjn膮 zwierzchnictwa nad wojskiem. Co ciekawe, nie akcentowano zwykle, 偶e tego samego dnia na froncie zachodnim skapitulowa艂y wojska niemieckie. Nie by艂 to przypadek - w pi艂sudczykowskiej narracji odzyskanie niepodleg艂o艣ci mo偶liwe by艂o przede wszystkim dzi臋ki po艣wi臋ceniu Legionist贸w i Peowiak贸w, kt贸rych czynna postawa z czasem coraz silniej promieniowa膰 mia艂a na szersze kr臋gi spo艂eczne, dyplomatyczne rozstrzygni臋cia czy sukcesy militarne Ententy w tej wizji stanowi艂y jedynie t艂o dla najwa偶niejszych, z polskiej perspektywy, wydarze艅.
Nie zaskakuje wobec tego te偶, 偶e w kszta艂tuj膮cym si臋 w latach 30. kanonie celebracji kluczow膮 rol臋 odgrywa艂a symbolika wojskowa, a defilada w Warszawie stanowi艂a punkt kulminacyjny obchod贸w - przypominano w ten spos贸b spo艂ecze艅stwu, komu nale偶y zawdzi臋cza膰 odzyskanie niepodleg艂o艣ci i kto jest jej gwarantem.
11 Listopada, jaki znamy
Ustawow膮 sankcj臋 艢wi臋to Niepodleg艂o艣ci uzyska艂o dopiero w roku 1937. Dyskusje o zas艂ugach poszczeg贸lnych grup i 艣rodowisk dla odzyskania niepodleg艂o艣ci trwa艂y oczywi艣cie nadal, jednak samo 艣wi臋to powoli zyskiwa艂o sobie coraz wi臋ksz膮 aprobat臋 spo艂ecze艅stwa. W okresie PRL, gdy 11 Listopada zosta艂 usuni臋ty z kalendarza 艣wi膮t pa艅stwowych, dawne polemiki i polityczne spory ostatecznie si臋 zatar艂y, jednak pami臋膰 o tej rocznicy, kultywowana r贸wnie偶 przez 艣rodowiska opozycyjne, przetrwa艂a.
W 1989 roku 艣wi臋to powr贸ci艂o ju偶 wolne od zarzut贸w o jednostronny charakter i dawnego uwik艂ania w gor膮cy polityczny sp贸r. Wci膮偶 bardzo r贸偶ne pozostaj膮 style i sposoby jego celebracji, sam symbol jednak mo偶na uzna膰 za aprobowany powszechnie. Przed stu laty, gdy organizowano pierwsze listopadowe obchody, nie by艂o to wcale takie oczywiste.
dr Kamil Piska艂a - historyk, asystent w Katedrze Historii Polski Najnowszej U艁. Badawczo zajmuje si臋 przede wszystkim dziejami emancypacyjnych i progresywnych ruch贸w spo艂eczno-politycznych w pierwszej po艂owie XX w. W zakres jego zainteresowa艅 naukowych wchodzi r贸wnie偶 historia intelektualna, historia spo艂eczna (m.in. przemiany 偶ycia codziennego w okresie mi臋dzywojennym), a tak偶e fenomen "people's history".
fot. Maciej Andrzejewski, U艁.
Uniwersytet 艁贸dzki to jedna z najwi臋kszych polskich uczelni. Misj膮 U艁 jest kszta艂cenie wysokiej klasy naukowc贸w i specjalist贸w w wielu dziedzinach humanistyki, nauk spo艂ecznych, przyrodniczych, 艣cis艂ych, nawet medycznych. U艁 wsp贸艂pracuje z biznesem, zar贸wno na poziomie kadrowym, zapewniaj膮c wykwalifikowanych pracownik贸w, jak i naukowym, oferuj膮c swoje know-how przedsi臋biorstwom z r贸偶nych ga艂臋zi gospodarki. Uniwersytet 艁贸dzki jest uczelni膮 otwart膮 na 艣wiat - wci膮偶 ro艣nie liczba ucz膮cych si臋 tutaj student贸w z zagranicy, a polscy studenci, dzi臋ki programom wymiany, poznaj膮 Europ臋, Azj臋, wyje偶d偶aj膮 za Ocean. Uniwersytet jest cz臋艣ci膮 艁odzi, dzia艂a wsp贸lnie z 艂odzianami i dla 艂odzian, anga偶uj膮c si臋 w wiele projekt贸w spo艂eczno-kulturalnych.Zobacz nasze projekty naukowe na
Komentarz: dr Kamil Piska艂a
Redakcja: Centrum Promocji U艁