Chc臋 wskaza膰, 偶e jestem g艂臋boko przekonany o moralnym zobowi膮zaniu Niemiec do odszkodowania i naprawy krzywd wyrz膮dzonych Polsce przez niemieck膮 agresj臋 i okupacj臋 w latach 1939-1945. Straty materialne, kulturalne, techniczne poniesione w wyniku napa艣ci z wrze艣nia 1939 roku s膮 ogromne, nieodwracalne i najprawdopodobniej mog膮 by膰 oszacowane jedynie cz臋艣ciowo. Nie wspominaj膮c ju偶 o osobistych tragediach, bowiem nie ma w Polsce rodziny, kt贸rej nie dotkn臋艂aby II wojna 艣wiatowa. Jestem r贸wnie偶 przekonany jako prawnik, 偶e takie roszczenia mia艂by podstaw臋 prawn膮, ale na chwil臋 obecn膮 kwesti膮 dalece sporn膮 czy taki obowi膮zek jest wci膮偶 aktualny, a je偶eli nawet to czy jest mo偶liwe ich wyegzekwowane na forum s膮du mi臋dzynarodowego.
Zagadnienie reparacji jest kwesti膮 prawa mi臋dzynarodowego. Pa艅stwo na skutek dzia艂ania b膮d藕 zaniechania sprzecznego z prawem mi臋dzynarodowym ma obowi膮zek reparacji czyli podj臋cia czynno艣ci polegaj膮cych na usuni臋ciu skutk贸w deliktu mi臋dzynarodowego i przywr贸ceniu sytuacji sprzed naruszenia. Reparacje mog膮 obejmowa膰 przywr贸cenie do stanu poprzedniego (tzw. restitutio ad integrum), a je偶eli nie jest to mo偶liwe to odszkodowanie obejmuj膮ce poniesione straty i utracone korzy艣ci. Jednym ze sposob贸w reparacji jest tak偶e satysfakcja 鈥� np. publiczne przeprosiny.
Z reparacjami najcz臋艣ciej spotykamy si臋 w kontek艣cie rozliczenia skutk贸w konflikt贸w zbrojnych. Podkre艣li膰 nale偶y, 偶e o obowi膮zku strony konfliktu do wyp艂aty odszkodowania za naruszenia mi臋dzynarodowego prawa humanitarnego stanowi art. 3 o prawach i zwyczajach obowi膮zuj膮cych w wojnie l膮dowej, b臋d膮cego za艂膮cznikiem do IV Konwencji haskiej z 1907 roku.
Reparacje wojenne mog膮 by膰 dzielone na reparacje sensu strico i sensu largo. Reparacje sensu largo to ca艂o艣膰 偶膮da艅 pa艅stwa, a tak偶e os贸b fizycznych za wszelkie skutki konfliktu zbrojnego i mog膮 obejmowa膰:
Odszkodowania zwi膮zane z utrat膮 tzw. mienia rz膮dowego (np. zniszczenia infrastruktury, mienia publicznego b膮d藕 wyposa偶enia si艂 zbrojnych);
Odszkodowania i zado艣膰uczynienia zwi膮zane z roszczeniami os贸b fizycznych i prawnych zwi膮zanych z przebiegiem dzia艂a艅 zbrojnych oraz okupacji jako przyk艂ad funkcji kompensacyjnej reparacji;
Kontrybucj臋 niezwi膮zan膮 z powsta艂ymi szkodami, a b臋d膮cej wynikiem wy艂膮cznie faktu przegrania wojny; to przyk艂ad funkcji represyjnej (karnej) reperacji.
Je偶eli patrzymy na reparacje sensu stricto to ograniczamy si臋 do narusze艅 mi臋dzynarodowego prawa humanitarnego. O obowi膮zku reparacji stanowi wspomniany ju偶 wy偶ej art. 3 IV Konwencji haskiej z 1907 roku. Problemem jest to czy przepis ten dzia艂a wy艂膮cznie w stosunkach pa艅stwo-pa艅stwo, czy te偶 mog膮 si臋 powo艂ywa膰 na niego jednostki przed s膮dami (zdaniem wielu pa艅stw: nie, bo nie ma charakteru samowykonalnego).
Poczdam, reparacje i ich zrzeczenie si臋.
W kontek艣cie reparacji warto wspomnie膰 o czterech kluczowych datach: 1945, 1953, 1989-90 i 2004.
W 1945 roku Uk艂adem w Poczdamie tzw. Wielka Tr贸jka ustali艂a porz膮dek powojenny. Podkre艣lmy, 偶e stron膮 uk艂ad贸w, w przeciwie艅stwie do Traktatu wersalskiego, nie by艂y Niemcy oraz Polska.
Sytuacja Niemiec by艂a z艂o偶ona 鈥� czy Niemcy w wyniku przegranej wojny przesta艂y istnie膰 jako suwerenne pa艅stwo b臋d膮ce podmiotem prawa mi臋dzynarodowego? Tak twierdzi艂y polskie s膮dy po II wojnie 艣wiatowej. 8 maja 1945 roku skapitulowa艂y niemieckie si艂y zbrojne, za艣 rz膮d III Rzeszy przesta艂 istnie膰. W istocie pojawi艂a si臋 pewna pr贸偶nia prawna. By j膮 zagospodarowa膰 deklaracj膮 berli艅sk膮 Alianci w 1945 roku, dzia艂aj膮c w imieniu Narod贸w Zjednoczonych, powo艂ali nowy rz膮d Niemiec: Sojusznicz膮 Rad臋 Kontroli, kt贸ra zewn臋trznie sta艂a si臋 rz膮dem tego pa艅stwa, m.in. przyjmuj膮c s艂ynne ustawy 鈥�4D鈥� i stworzy艂a podwaliny karania niemieckich zbrodniarzy wojennych przed trybuna艂ami mocarstw okupacyjnych.
Traktaty zasadniczo nie tworz膮 praw i obowi膮zk贸w wzgl臋dem pa艅stw trzecich. Niemniej s膮 od tego dwa wyj膮tki: umowa zawarta na korzy艣膰 pa艅stwa trzeciego i na niekorzy艣膰. Mo偶na przyj膮膰, 偶e Uk艂ady poczdamskie by艂y umow膮 zawart膮 na korzy艣膰 Polski (m.in. przewiduj膮c cesje terytorialne na rzecz RP), a tak偶e reparacje od Niemiec. Z kolei w przypadku um贸w zawieranych na niekorzy艣膰 pa艅stwo trzecie powinno si臋 na obowi膮zek zgodzi膰, ale przyjmuje si臋, 偶e agresorowi mo偶na narzuci膰 warunki pokoju.
Wspominam o tych dw贸ch okoliczno艣ciach, gdy偶 w powojennych Niemczech pr贸bowano wzruszy膰 porz膮dek poczdamski m.in. stwierdzeniem, 偶e Niemcy nie by艂y stron膮 uk艂ad贸w z 1945 roku.
Zgodnie z Uk艂adami poczdamskimi (III, 2) ZSRR zobowi膮za艂o si臋 do zap艂aty polskich roszcze艅 reparacyjnych ze swojej cz臋艣ci. ZSRR mia艂o prawo do zaspokajania si臋 z okupowanych terytori贸w niemieckich i z cz臋艣ci przys艂uguj膮cej Aliantom zachodnim. Tzw. Ziemie Odzyskane zosta艂y wy艂膮czone z sowieckiej strefy okupacyjnej.
Z tego obowi膮zku ZSRR si臋 nie wywi膮za艂o, bowiem powi膮zano kwestie dostaw w臋gla po preferencyjnych cenach z reparacjami, czyli w skr贸cie Polska musia艂a 鈥瀙艂aci膰 za reparacje鈥�. W 1953 roku rz膮d PRL z艂o偶y艂 o艣wiadczenie o zrzeczeniu si臋 reperacji od Niemiec od dnia 1 stycznia 1954 roku. Jednostronne akty pa艅stwa s膮 藕r贸d艂ami prawa mi臋dzynarodowego. W zwi膮zku ze sformu艂owanym o艣wiadczeniem pojawia si臋 wiele zarzut贸w, kt贸re wskazuj膮 powody jego niewa偶no艣ci:
Zarzut nr 1: o艣wiadczenie by艂o wydane w czasach PRL i nie wi膮偶e III RP. Oczywi艣cie, politycznie i historycznie odcinamy si臋 od PRL. Ale w 艣wietle prawa mi臋dzynarodowego, pomimo 偶e dosz艂o do zmiany nazwy pa艅stwa w 1989 roku, jeste艣my tym samym bytem. Prawa oraz zobowi膮zania nabyte oraz zaci膮gni臋te w okresie PRL wi膮偶膮 III RP. Najlepszy przyk艂ad to d艂ugi gierkowskie 鈥� sp艂acali艣my je do 2012 roku, czyli akceptowali艣my, 偶e III RP jest 艣wietle prawa mi臋dzynarodowego kontynuatorem PRL. W naszej konstytucji mamy przepis (art. 241), kt贸ry stanowi, 偶e umowy mi臋dzynarodowe zawarte zgodnie z poprzednio obowi膮zuj膮cym porz膮dkiem konstytucyjnym (w tym tak偶e w ramach Konstytucji PRL z 1952 rok) s膮 traktowane jako ratyfikowane umowy mi臋dzynarodowe za uprzedni膮 zgod膮 wyra偶on膮 w ustawie.
Zarzut nr 2: PRL nie by艂o suwerennym pa艅stwem. De facto byli艣my pa艅stwem satelickim, czy nawet w艂a艣ciwie protektoratem za czas贸w Bieruta, ale nie de iure. Nic w umowach mi臋dzynarodowych (np. w uk艂adzie o przyja藕ni, pomocy i wsp贸艂pracy powojennej mi臋dzy Polsk膮 a ZSRR z kwietnia 1945 roku) czy w Konstytucji PRL z 1952 roku wskazywa艂o na ograniczenie naszej suwerenno艣ci, rozumianej jako samow艂adno艣膰 czy ca艂ow艂adno艣膰. Korzystali艣my z pe艂nej podmiotowo艣ci mi臋dzynarodowej, byli艣my cz艂onkami organizacji mi臋dzynarodowej, mieli艣my w艂asne plac贸wki dyplomatyczne itd.
Zarzut nr 3: o艣wiadczenie zosta艂o z艂o偶one z naruszeniem przepis贸w wewn臋trznych. Jest to zagadnienie prawa konstytucyjnego ale trzeba zwr贸ci膰 uwag臋, 偶e od czas贸w rozstrzygni臋cia sporu Stany Zjednoczone p-ko Wielkiej Brytanii w sprawie statku Alabama (1872), pa艅stwo nie mo偶e powo艂ywa膰 si臋 na swoje prawo wewn臋trzne, by usprawiedliwi膰 tym niewykonanie zobowi膮zania mi臋dzynarodowego. Gdy to z艂o偶enia o艣wiadczenia woli w imieniu pa艅stwa dosz艂o z pogwa艂ceniem prawa wewn臋trznego, to taki organ (osoba) ponosi odpowiedzialno艣膰 wewn臋trzn膮 np. przed Trybuna艂em Stanu, ale zewn臋trznie takie o艣wiadczenie jest skuteczne. Pa艅stwa nie musz膮 zna膰 porz膮dk贸w konstytucyjnych innych pa艅stw.
Zarzut nr 4: o艣wiadczenie nie zosta艂o zarejestrowane w ONZ. Podkre艣li膰 nale偶y, 偶e o艣wiadczenie to jest aktem jednostronnym pa艅stwa, w Sekretariacie ONZ na podstawie art. 102 rejestruje si臋 umowy mi臋dzynarodowe (to co najmniej dwa lub wi臋cej o艣wiadczenia). Brak zarejestrowania nie wp艂ywa na moc prawn膮 porozumienia.
Zarzut nr 5: o艣wiadczenie zosta艂o z艂o偶one pod przymusem ze strony ZSSR. Przymus ekonomiczny i polityczna zale偶no艣膰 nie s膮 traktowane jako wada o艣wiadczenia prawnomi臋dzynarodowego. Przymus to w stosunkach mi臋dzynarodowych przede wszystkim gro藕ba b膮d藕 u偶ycie si艂y zbrojnej. Odsy艂am tu do kwestii tzw. traktat贸w nier贸wnowa偶nych zawartych przez Chiny w XIX wieku, w okresie trudnej sytuacji polityczno-ekonomicznej, kt贸re by艂y respektowane przez Chiny ludowe.
Dotar艂em do stenogramu sesji plenarnej ONZ z 1953 roku dost臋pnego na stronie ONZ i faktycznie, polski przedstawiciel potwierdzi艂 na forum Zgromadzenia Og贸lnego ONZ, 偶e rz膮d polski rzek艂 si臋 reperacji.
Reparacje czy granica zachodnia?
Wbrew politycznej zale偶no艣ci wzgl臋dem ZSRR rz膮dy komunistyczne potrafi艂y w pewnych zakresach poszukiwa膰 mo偶liwo艣ci samodzielnego dzia艂ania w najbardziej 偶ywotnym problemie mi臋dzynarodowym Polski po 1945 鈥� statusu naszej granicy zachodniej.
Mam w domu niemiecki globus z lat. 50. XX wieku, na kt贸rym Polska jest wskazana jako pa艅stwo kad艂ubowe, to jest z dzisiejsz膮 granic膮 wschodni膮, ale z przedwojenn膮 granic膮 zachodni膮 i p贸艂nocn膮. W istocie RFN nie pogodzi艂o si臋 bardzo d艂ugo z utrat膮 wschodnich terytorium, sugeruj膮c zw艂aszcza na gruncie polityki wewn臋trznej powr贸t do granic z 1937 roku.
To doskonale unaocznia problem polskiej polityki zagranicznej okresu powojennego. Problemem by艂o pe艂ne uznanie naszej granicy zachodniej, zw艂aszcza przez RFN i cz臋艣膰 pa艅stw Zachodu, kt贸re r贸wnie偶 uwa偶a艂y t膮 kwesti臋 za mog膮c膮 by膰 poddan膮 rewizji na wypadek wywr贸cenia porz膮dku poczdamskiego np. na skutek przysz艂ej wojny b膮d藕 zjednoczenia Niemiec. Dotyczy艂o to zw艂aszcza rz膮d贸w CDU/CSU. Nawet pomimo zawarcia pomi臋dzy PRL a RFN uk艂adu o normalizacji stosunk贸w w 1970 roku (przy okazji rokowa艅 nad uk艂adem z 1970 powt贸rzono tak偶e wa偶no艣膰 zrzeczenia si臋 reparacji), kt贸ry potwierdzi艂 granice na Odrze i Nysie 艁u偶yckiej, wkr贸tce p贸藕niej niemiecki parlament i Trybuna艂 Konstytucyjny RFN stara艂y si臋 zmarginalizowa膰 jego charakter, poprzez stwierdzenie, 偶e traktat nie b臋dzie wi膮za艂 zjednoczonych Niemiec.
Dzia艂ania strony niemieckiej sprawia艂y, 偶e to nie reparacje, lecz sprawa granicy zachodniej by艂y priorytetem polskiej polityki zagranicznej. Sytuacja ta sta艂a si臋 absolutnie pal膮ca w 1989 roku, kiedy rozpocz膮艂 si臋 proces dekompozycji Bloku Wschodniego. Na stole pojawi艂a si臋 realna mo偶liwo艣膰 po艂膮czenia RFN i NRD. Rz膮d Helmuta Kohla opiera艂 swoje poparcie wyborcze na milionach Niemc贸w, kt贸rzy wci膮偶 nie pogodzili si臋 z utrat膮 Warmii, Mazur oraz Dolnego 艢l膮ska. Kanclerz RFN usi艂owa艂 鈥瀏ra膰鈥� kwesti膮 granicy, pr贸buj膮c wskaza膰, 偶e zjednoczone Niemcy mog膮 rozpocz膮膰 od nowa dyskusj臋 na temat jej przebiegu. Tego typu dzia艂ania wywo艂a艂y alarm w艣r贸d polskiego rz膮du.
R贸wnolegle problem Niemiec wymusza艂 konieczno艣膰 za艂atwienia szeregu problem贸w zwi膮zanych ze skutkami II wojny 艣wiatowej. M.in. pojawi艂a si臋 kwestia Berlina, kt贸ry od 1945 roku by艂 nieprzerwanie obszarem okupowanym, czy Sojuszniczej Rady Kontroli, kt贸ra wci膮偶 dzier偶y艂a pewne uprawnienia suwerenne Niemiec. Oznacza艂o to, 偶e zjednoczenie Niemiec i uzyskanie przez 鈥瀗owe鈥� Niemcy pe艂nej suwerenno艣ci b臋dzie wymaga艂o zgody tzw. Wielkiej Czw贸rki. W zwi膮zku z tym rozpocz臋艂y si臋 obrady w ramach prac przygotowawczym nad tzw. Traktatem 2 (dwa pa艅stwa niemieckie RFN NRD) + 4 (aliancka 鈥濿ielka Czw贸rka鈥�).
Traktat 2+4 mia艂 ostatecznie zako艅czy膰 wszystkie zagadnienia zwi膮zane z Niemcami i okresem II wojny 艣wiatowej, stanowi膮c ostateczne rozliczenie i potwierdzenie zasad porz膮dku poczdamskiego. Z uwagi na jego 鈥瀔o艅cowy鈥� charakter, jak podnosi prof. W艂adys艂aw Czapli艅ski, by艂a to w istocie ostatnia chwila na podniesienie kwestii reparacji. Priorytetem rz膮du Tadeusza Mazowieckiego i 贸wczesnego MSZ prof. Krzysztofa Skubiszewskiego by艂a kwestia potwierdzenia polskiej granicy zachodniej w spos贸b ostateczny, co wskazuje, 偶e reparacje by艂y tematem zamkni臋tym. Strona polska rozpocz臋艂a intensywn膮 kampani臋 dyplomatyczn膮, kt贸ra okaza艂a si臋 sporym sukcesem. Pomimo, 偶e Polska nie by艂a stron膮 Traktatu 2+4 to na skutek presji mocarstw, a tak偶e przychylno艣ci NRD, w Traktacie znalaz艂o si臋 zobowi膮zanie ju偶 zjednoczonych Niemiec do potwierdzenia granicy z Polsk膮, kt贸re nast膮pi艂o w 1990 roku.
Zagadnienie reparacyjne pojawi艂o si臋 ponownie w 2004 roku, w zwi膮zku ze spraw膮 tzw. Zwi膮zku Wyp臋dzonych, czyli grupy niemieckich obywateli pr贸buj膮cych wzruszy膰 decyzj臋 wyw艂aszczeniowe Pa艅stwa Polskiego na Ziemiach Odzyskanych. Sprawa ta bulwersowa艂a opini臋 w Polsce na tyle, 偶e 贸wczesny kanclerz RFN Gerhard Schr枚der w Warszawie zadeklarowa艂, 偶e rz膮d RFN nie b臋dzie popiera艂 偶adnych roszcze艅 niemieckich obywateli, podnosz膮c, 偶e dla Niemiec wszelkie sprawy maj膮tkowe zwi膮zane z II wojn膮 艣wiatow膮 maj膮 charakter zamkni臋ty. W trybie pewnego 鈥瀟argu鈥� o charakterze politycznym, Rada Ministr贸w przyj臋艂a 19 pa藕dziernika 2004 roku stanowisko potwierdzaj膮ce wa偶no艣膰 zrzeczenia si臋 przez PRL reparacji w 1953 roku.
Czy reparacje mog膮 by膰 wyegzekwowane?
Osobn膮 kwesti膮 w dyskusji nad reperacjami jest jeszcze ich samo wyegzekwowanie. Jedynym s膮dem, kt贸ry by艂by kompetentny do rozstrzygni臋cia sporu pomi臋dzy RP a RFN dotycz膮cego reparacji (samo sformu艂owanie 偶膮dania w pozwie te偶 nie by艂oby prostym zadaniem) i w spos贸b autorytarny wypowiedzia艂 si臋 ostatecznie w tej kwestii w 艣wietle prawa mi臋dzynarodowego jest g艂贸wny organ s膮dowy ONZ jakim jest Mi臋dzynarodowy Trybuna艂 Sprawiedliwo艣ci (MTS) z siedzib膮 w Hadze. Cech膮 prawa mi臋dzynarodowego jest brak obowi膮zkowego s膮downictwa mi臋dzynarodowego. Oznacza to, 偶e ka偶de z pa艅stw b臋d膮ce stron膮 sporu, musi si臋 zgodzi膰 na jurysdykcj臋 MTS. Obop贸ln膮 zgod臋 na zawi艣ni臋cie sprawy przed Trybuna艂em musi wyrazi膰 i Polska i Niemcy.
Zgoda na jurysdykcj臋 mo偶e by膰 wyra偶ona w r贸偶ny spos贸b. Jednym z nich jest zawarcie porozumienia o skierowanie sporu pod rozstrzygni臋cie MTS, jest jednak ma艂o prawdopodobne, aby do takiego porozumienia dosz艂o. Podkre艣li膰 nale偶y, 偶e strona niemiecka od wielu lat jako kanon swojej polityki zagranicznej przyjmuje, 偶e kwestie maj膮tkowe zwi膮zane z okresem II wojny 艣wiatowej s膮 zamkni臋te. W 2021 roku rz膮d RFN wyp艂aci艂 Namibii 鈥瀙omoc rozwojow膮鈥� (b臋d膮c膮 w istocie odszkodowaniem za pierwsze ludob贸jstwo XX wieku dokonane na ludach Herero i Hama), starannie unikaj膮c okre艣lenia 鈥瀝eparacje鈥�. Ewentualna erozja niemieckiego stanowiska w tej mierze nie dotyczy potencjalnie tylko i wy艂膮cznie Polski: z podobnymi roszczeniami mog膮 wyst膮pi膰 np. Grecja, W艂ochy, a tak偶e pa艅stwa ba艂ka艅skie. Ponadto, problem powojennych rozlicze艅 ma wymiar globalny, gdy偶 tego typu dyskusja dotyczy r贸wnie偶 kontekstu Dalekiego Wschodu (roszczenia wzgl臋dem Japonii za zbrodnie pope艂nione podczas okupacji Filipin, Chin czy Korei Po艂udniowej).
Kolejn膮 mo偶liwo艣ci膮 uruchomienia jurysdykcji MTS jest z艂o偶enie przez obydwie strony sporu deklaracji uznaj膮c膮 odg贸rnie jurysdykcj臋 Trybuna艂u. Zar贸wno Polska i Niemcy z艂o偶y艂y takie deklaracje, jednak niezb臋dne jest r贸wnie偶 zbadanie samej jej tre艣ci. Pa艅stwa w ramach deklaracji maj膮 prawo wy艂膮czy膰 pewne kategori臋 spor贸w spod kompetencji MTS. Polska sk艂adaj膮c deklaracj臋 w 1996 roku wy艂膮czy艂a sprawy dotycz膮ce zdarze艅 przed 1990 rokiem, Niemcy sk艂adaj膮c deklaracj臋 w 2004 roku wy艂膮czy艂y z kolei sprawy dotycz膮ce skutk贸w dzia艂alno艣ci niemieckich si艂 zbrojnych poza terytorium pa艅stwa. W konsekwencji sama tre艣膰 polskiej deklaracji jest przeszkod膮 dla jurysdykcji MTS.
Nawet je偶eli dosz艂oby do zawi艣ni臋cia sporu przed MTS, to z pewno艣ci膮 wzgl臋dem strony polskiej mo偶e zosta膰 sformu艂owany dobrze znany w praktyce orzeczniczej Trybuna艂u zarzut: dlaczego tak p贸藕no? W istocie, nale偶y oczekiwa膰, 偶e Polsce b臋dzie zarzucona wieloformatowa i d艂ugotrwa艂a niekonsekwencja. Po 1953 roku nie tylko nie zakwestionowano zrzeczenia si臋 reparacji, ale przy r贸偶nych okazjach potwierdzano jego wa偶no艣膰. Co wa偶ne, zrzeczenie si臋 potwierdzi艂 ponownie rz膮d RP w 2004 roku, w warunkach ju偶 zmienionej rzeczywisto艣ci polityczno-spo艂ecznej. Tu kluczowym aspektem jest wiedza o tym, 偶e pa艅stwo w obrocie prawnomi臋dzynarodowym jest reprezentowane przede wszystkim przez g艂ow臋 pa艅stwa, rz膮d i ministra spraw zagranicznych, niezale偶nie od opcji politycznej. Tymczasem po 33 latach od przemian spo艂ecznych w Polsce nie zosta艂o wyra藕nie sformu艂owane w drodze zewn臋trznej (np. not膮 dyplomatyczn膮) ponowne roszczenie reparacyjne przez osoby reprezentuj膮ce pa艅stwo na zewn膮trz. Jest zasad膮 prawa, 偶e kto milczy ten przyznaje, akceptuje. Podnoszenie po tak d艂ugim czasie bierno艣ci przez Polsk臋 ewentualnego 偶膮dania reparacji i pr贸ba jego wyegzekwowania, mo偶e spotka膰 si臋 z zarzutem niekonsekwencji: je偶eli strona polska uwa偶a, 偶e o艣wiadczenie o zrzeczeniu si臋 reparacji jest niewa偶ne to powinna przy pierwszej mo偶liwej okazji tak膮 kwestie podnosi膰. Jest to zupe艂nie niezale偶ne od wa偶no艣ci samego roszczenia. Prawo mi臋dzynarodowe zna sprawy, w kt贸rych ewidentny b艂膮d, ale nie korygowany przez pa艅stwo posiadaj膮ce 艣wiadomo艣膰 jego istnienia, przeradza艂 si臋 w stan niepodwa偶alny.
Co mo偶na zrobi膰?
W mojej ocenie kwestia reparacji mog艂a by膰 tak naprawd臋 polem dzia艂ania polskiej 鈥瀞oft power鈥�. Nie jeste艣my jedynym pa艅stwem, kt贸re na skutek konfliktu zbrojnego powoduj膮cego wielkie straty ludzkie i materialne, b臋d膮cych skutkiem rozlicznych narusze艅 prawa mi臋dzynarodowego nie otrzyma艂o pe艂nej rekompensaty za doznane szkody. Pami臋tajmy tak偶e, 偶e stali cz艂onkowie Rady Bezpiecze艅stwa ONZ to liderzy dawnego bloku alianckiego, kt贸rzy przy dobrej dyplomacji mogliby si臋 sta膰 鈥瀙atronami鈥� naszych roszcze艅. By膰 mo偶e pozwoli艂oby to na przyj臋cie np. dokumentu o charakterze niewi膮偶膮cym, ale silnie oddzia艂ywuj膮cym politycznie jak np. stosownej rezolucji Zgromadzenia Og贸lnego ONZ. Nie mniej w warunkach rosyjskiej agresji na Ukrain臋 tego typu dzia艂ania s膮 obecnie ograniczone, gdy偶 zagadnienie reparacji jest r贸wnie zagadnieniem prawnym co geopolitycznym.
Odr臋bn膮 kwesti膮 od reparacji, kt贸re docelowo s膮 regulowane na poziomie mi臋dzypa艅stwowym, s膮 roszczenia os贸b fizycznych za szkody poniesione w wyniku konfliktu zbrojnego. Osoby fizyczne nie maj膮 docelowo mo偶liwo艣ci pozwania jednego pa艅stwa przed s膮dem drugiego, przeszkod膮 w tym wzgl臋dzie jest immunitet jurysdykcyjny pa艅stwa. Od lat 90. XX w. w ramach odr臋bnych porozumie艅 mi臋dzynarodowych zawieranych mi臋dzy Polsk膮 a RFN wyp艂acano r贸偶nym osobom poszkodowanym w ramach Fundacji 鈥濸olsko-Niemieckie Pojednanie鈥� b膮d藕 鈥濸ami臋膰, Odpowiedzialno艣膰, Przysz艂o艣膰鈥� symboliczne sumy pieni臋偶ne. Na dzie艅 dzisiejszy trudno oceni膰 czy istnieje wola polityczna, aby zawiera膰 nowe porozumienia przewiduj膮ce wyp艂aty dla os贸b fizycznych.
W mojej ocenie, traktuje polskie roszczenia reparacyjne jako przyk艂ad tzw. zobowi膮zania naturalnego, konstrukcji znanej z prawa cywilnego. Jest to zobowi膮zanie, kt贸re istnieje, ale nie mo偶e by膰 ju偶 egzekwowane przymusowo, np. z powodu przedawnienia. Na chwil臋 obecn膮 reparacje to bardziej pole dzia艂ania dyplomacji i jak wspomnia艂em polskiej 鈥瀞oft power鈥� ni偶 鈥瀟wardej鈥� drogi s膮dowej. Nie mniej, wci膮偶 uwa偶am, 偶e strona polska powinna dzia艂a膰 w tej mierze aktywnie i szuka膰 r贸偶nych sposob贸w nad uzyskanie przynajmniej cz臋艣ciowego zaspokojenia s艂usznych roszcze艅 za zniszczenia b臋d膮ce wynikiem napa艣ci Niemiec na Polsk臋. Podkre艣lmy, 偶e swoistymi 鈥瀝eparacjami鈥� mog膮 by膰 r贸偶norakie dzia艂ania: np. upami臋tnienie polskich ofiar zbrodni niemieckich w Niemczech, inne dzia艂ania kulturowe czy np. pomoc wojskowa. Mo偶e warto zastanowi膰 si臋 nad pomoc膮 niemieckiego przemys艂u zbrojeniowego, np. poprzez dostarczenie przez niemieckie stocznie za darmo b膮d藕 po preferencyjnych cenach potrzebnych naszej Marynarce Wojennej okr臋t贸w podwodnych czy innego sprz臋tu wojskowego, zw艂aszcza w 艣wietle wzrostu zagro偶enia wschodniej flanki NATO i konieczno艣ci wzmocnienia naszej obronno艣ci, co by艂oby przynajmniej cz臋艣ciowym zaspokojeniem krzywd powsta艂ych wskutek II wojny 艣wiatowej.
Nie zapominajmy tak偶e o jednoznacznym zobowi膮zaniu ZSRR wzgl臋dem Polski, zaci膮gni臋tym w Uk艂adach poczdamskich, kt贸re stanowi艂o o obowi膮zku przekazywania uzyskanych reparacji Polsce. Ten obowi膮zek nie zosta艂 nigdy zrealizowany, a wsp贸艂czesna Rosja to kontynuator ZSRR.
