Oczyszczaj膮cy 偶ywio艂
Pracowity, tw贸rczy i sprytny cz艂owiek powoli uniezale偶nia si臋 od sezonowych fal g艂odu i ch艂odu, cho膰 zimowe informacje o ofiarach mroz贸w i ci膮g艂a konieczno艣膰 niesienia pomocy 偶ywno艣ciowej potrzebuj膮cym u艣wiadamiaj膮 nam jak kruche podstawy ma nasza pewno艣膰, a 艣wiadomo艣膰 nier贸wnomiernego rozk艂adu d贸br na 艣wiecie powinna porusza膰 nasze sumienia.
Tradycji, zwyczaj贸w i zachowa艅 wielkanocnych nie da si臋 zrozumie膰 bez tego rodzaju refleksji. Je艣li je pominiemy, rado艣膰 i nadzieja jaka towarzyszy艂a wiosennemu 艣wi臋towaniu wyda si臋 dziwna, nienaturalna, naiwna i ostatecznie zostanie sprowadzona do kategorii "zjawiska historycznego". Sami te偶 nie b臋dziemy wiedzieli co ostatecznie 艣wi臋tujemy, dlaczego w tym okresie i co kryje si臋 za tak膮 a nie inn膮 form膮 dzia艂a艅. W wiosennym cyklu 艣wi膮tecznym, kt贸rego kluczowym elementem staje si臋 Wielkanoc, podstawow膮 rol臋 odgrywa woda.
Woda jest powszechnym symbolem p艂odno艣ci, witalno艣ci i pi臋kna. W wi臋kszo艣ci kultur posiada znaczenie lecznicze, oczyszczaj膮ce i magiczne. Biblijna metafora "wody 偶ywej" nabiera w艂a艣nie wiosn膮 uniwersalnego i w pe艂ni kosmicznego znaczenia. Woda staje si臋 probierzem ocieplenia, gdy wydobyta z g艂臋bokiej studni lub pozyskana z wartkiego strumienia nie zamarza, a jej powierzchniowe zasoby staj膮 si臋 dost臋pne. Mo偶na powiedzie膰, 偶e woda po zimowym letargu o偶ywa w przyrodzie jako pierwsza - to wa偶ny, dobry i d艂ugo oczekiwany znak. Za pomoc膮 wody starano si臋 odegna膰 zim臋, topi膮c jej symboliczny wizerunek-kuk艂臋, co i dzisiaj czyni mniej lub bardziej ochoczo szkolna dziatwa.
Stosuj膮c rozmaite inne magiczne zabiegi z wykorzystaniem wody, usi艂owano te偶 sprowokowa膰 aktywno艣膰 wegetacyjn膮 ro艣lin. Tu symbolika jest najbardziej czytelna i oczywista, skoro proces, kt贸ry okre艣lamy mianem nawodnienia jest niezb臋dny dla funkcjonowania wszelkich organizm贸w 偶ywych. 艢wi臋ta Wielkiej Nocy jako alegoria zmartwychwstania, czyli zwyci臋stwa 偶ycia nad 艣mierci膮, w spo艂eczno艣ciach o tradycjach rolniczych i ch艂opskich sta艂y si臋 wiosennym peanem na cze艣膰 wody.
Przedchrze艣cija艅skie lanie wod膮
Szczeg贸lnie ceniono wod臋 bie偶膮c膮 - z rzek, potok贸w i strumieni. W tym kontek艣cie si臋gano te偶 po walory deszcz贸wki, wierz膮c, 偶e mycie si臋 w niej - szczeg贸lnie wiosn膮 - zapewni zdrowie na kolejne miesi膮ce roku. Przeciwstawiano j膮 wodzie "stoj膮cej". Staw albo bagno by艂o siedliskiem z艂ych mocy, brudu i choroby, stanowi膮c dla cz艂owieka 艣rodowisko niekorzystne i niebezpieczne.
W okresie wiosennym, po ujrzeniu pierwszej jask贸艂ki, nale偶a艂o op艂uka膰 twarz, co mia艂o chroni膰 przed chorobami sk贸ry. Podobne znaczenie posiada艂o poranne obmywanie si臋 w strumieniach w Wielki Pi膮tek, ale r贸wnie偶 w niedziel臋 wielkanocn膮, przed rezurekcj膮. Dziewcz臋ta czyni艂y to dla urody, chorzy liczyli na uzdrowienie. Wod膮 przyniesion膮 z takiej "wycieczki" cz臋stowano domownik贸w. Jej wypicie mia艂o ustrzec przed chorobami gard艂a. Kropiono ni膮 byd艂o i drzewa owocowe.
Kulminacyjnym elementem cyklu dzia艂a艅 艣wi膮tecznych z wod膮 w roli g艂贸wnej jest Poniedzia艂ek Wielkanocny zwany "lanym". Zwyczaj oblewania si臋 wod膮 uznawany jest za relikt przedchrze艣cija艅skich praktyk maj膮cych zapewni膰 zdrowie, p艂odno艣膰 i urod臋. Regu艂a oblewania wod膮 m艂odych dziewcz膮t przez kawaler贸w (i odwrotnie) mia艂a ewidentny podtekst erotyczno-matrymonialny. Zwa偶ywszy na symbolik臋 wody i wiosennego czasu, oblanie wybranki lub wybranka wod膮 by艂o w istocie wyrazem szczerej sympatii i rodzajem dobrych 偶ycze艅. By艂o te偶 elementem zachowa艅 spajaj膮cych lokaln膮 spo艂eczno艣膰 wok贸艂 kardynalnych zasad i obyczaj贸w wsp贸lnotowych w wymiarze r贸wie艣niczym.
Skoro - jak si臋 s膮dzi - lany poniedzia艂ek ma przedchrze艣cija艅skie korzenie, dla zwolennik贸w koncepcji homo ludens to jeden z czytelniejszych dowod贸w na to, 偶e zachowania religijne kszta艂tuj膮 si臋 na gruncie instynktu zabawy. W drugiej po艂owie XX w. zwyczaj dyngusowy zosta艂 odziany w sztuczny uniform folkloryzmu, a praktykowanie go (szczeg贸lnie w miastach) uchodzi艂o za dow贸d zacofania i z艂ego gustu ludycznego prowadz膮cego do chuliga艅skich wybryk贸w.
"W wodzie odbija si臋 niebo..."
Ten zestaw czynno艣ci uzupe艂nijmy wreszcie zwracaj膮c uwag臋 na intensywniejsze ni偶 w innych cyklach 艣wi膮tecznych si臋ganie po wod臋 艣wi臋con膮 przez duchownych i 艣wieckich. Inauguracj膮 jest tu 艣wi臋cenie palm na pami膮tk臋 przybycia Jezusa do Jerozolimy. Szereg wierze艅 i zwyczaj贸w 艂膮czy si臋 z sobotnim 艣wi臋ceniem wody, ognia i pokarm贸w. Po艣wi臋cona tego dnia woda chroni艂a przed chorobami i zepsuciem, kropiono ni膮 domownik贸w, zwierz臋ta, zabudowania, drzewa, pola, ziarno na siew a nawet ziemniaki przeznaczone do sadzenia. Wlewano j膮 tak偶e do studni W poniedzia艂ek wielkanocny gospodarze powszechnie udawali si臋 na pola, kt贸re 艣wi臋cili palm膮 wielkanocn膮 i wod膮 艣wi臋con膮. Wierzono, 偶e zabieg ten zapewni urodzaj.
W艂a艣ciwo艣ci wody 艣wi臋conej z perspektywy funkcjonalnej nie r贸偶ni膮 si臋 zbytnio od w艂a艣ciwo艣ci czystej wody w tradycji ludowej (towarzyszy obrz臋dom przej艣cia, leczy, chroni), z t膮 tylko r贸偶nic膮, 偶e po艣wi臋cenie czyni wod臋 przychyln膮 ludziom. Patrz膮c z innej perspektywy mo偶na stwierdzi膰, 偶e 艣wi臋cenie nie nadaje wodzie cudownych mocy, a raczej pozbawia j膮 pierwiastka niebezpiecznego, demonicznego.
Per艂owy guzik - film dokumentalny w re偶yserii Patricia Guzm谩na nagrodzony w 2015 r. Srebrnym Nied藕wiedziem - zaczyna si臋 antropologicznym obrazem-esejem na temat wody, kt贸ra jest 偶ywio艂em-艣wiadkiem ludzkiego losu. Gdzie ona, tam i my - ludzie. Zasiedlali艣my w pierwszej kolejno艣ci doliny rzek, najwi臋ksze metropolie znajduj膮 si臋 nad brzegami rozmaitych akwen贸w. Woda 偶yje, poniewa偶 jest zazwyczaj w ruchu, a je艣li nawet bywa statyczna, to ka偶da pr贸ba uj臋cia jej, zaczerpni臋cia, nadania jej kszta艂tu wymaga cierpliwo艣ci i uwagi. Woda si臋 wymyka, a gdy da si臋 ju偶 ujarzmi膰, s艂u偶y nam z wielkim po偶ytkiem. Z kolei sama bezkszta艂tna, potrafi przybra膰 ka偶d膮 form臋; cho膰 bezwonna i bezbarwna, mo偶e nas zaskoczy膰 feeri膮 zapach贸w i kolor贸w. Jest pramateri膮 i 藕r贸d艂em 偶ycia, skoro poszukuj膮c rozumnych istot w kosmosie tropimy 艣lady wody.
Nasz stosunek do wody przez tysi膮clecia by艂 pe艂en szacunku. Dbano o czysto艣膰 jej 藕r贸de艂 - studni i zbiornik贸w. Powiadano: "W wodzie odbija si臋 niebo, wi臋c kto do niej pluje, to jakby opluwa艂 Boga". Susze i powodzie uznawano za konsekwencje z艂ego jej traktowania. Uczono si臋 j膮 oszcz臋dza膰, traktuj膮c tak膮 postaw臋 jako 艣wi臋ty obowi膮zek w wymiarze kosmicznym. Zdawano sobie spraw臋, o wiele lepiej ni偶 obecnie, 偶e woda nie jest tam gdzie cz艂owiek, ale odwrotnie. Dzi艣 warto zwr贸ci膰 uwag臋 na ten ekologiczny (obok duchowego) wymiar.
Polecana literatura
Piotr Kowalski, Kultura magiczna. Omen, przes膮d, znaczenie, Warszawa 2007.
Hanna Szymanderska, Polskie tradycje 艣wi膮teczne, Warszawa 2003.Anna Zadro偶y艅ska, Powtarza膰 czas pocz膮tku. Cz. I, O 艣wi臋towaniu dorocznych 艣wi膮t w Polsce, Warszawa 1985.Per艂owy guzik (2015), film dokumentalny, scenariusz i re偶yseria Patricio Guzm谩n, Francja, Szwajcaria, Hiszpania, Chile, 1 godz. 22 min. [tytu艂 oryg. El bot贸n de n谩car].
Uniwersytet 艁贸dzki to najwi臋ksza uczelnia badawcza w centralnej Polsce. Jej misj膮 jest kszta艂cenie wysokiej klasy naukowc贸w i specjalist贸w w wielu dziedzinach humanistyki, nauk spo艂ecznych i 艣cis艂ych. U艁 wsp贸艂pracuje z biznesem, zar贸wno na poziomie kadrowym, zapewniaj膮c wykwalifikowanych pracownik贸w, jak i naukowym, oferuj膮c swoje know-how przedsi臋biorstwom z r贸偶nych ga艂臋zi gospodarki. Uniwersytet 艁贸dzki jest uczelni膮 otwart膮 na 艣wiat - wci膮偶 ro艣nie liczba ucz膮cych si臋 tutaj student贸w z zagranicy, a polscy studenci, dzi臋ki programom wymiany, poznaj膮 Europ臋, Azj臋, wyje偶d偶aj膮 za Ocean. Uniwersytet jest cz臋艣ci膮 艁odzi, dzia艂a wsp贸lnie z 艂odzianami i dla 艂odzian, anga偶uj膮c si臋 w wiele projekt贸w spo艂eczno-kulturalnych. Zobacz nasze projekty naukowe na autor: dr Damian Kasprzyk - Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej U艁redakcja: Centrum Promocji U艁