91滴滴

 

Profesor Stefan Grzybowski nale偶y do grona wyr贸偶niaj膮cych si臋 i wielce zas艂u偶onych polskich j臋zykoznawc贸w, rusycyst贸w. W 2023 r. minie 50 lat od uzyskania przez niego doktoratu na Uniwersytecie 艁贸dzkim.

Stefan Grzybowski urodzi艂 si臋 w 1943 r. na Wile艅szczy藕nie, gdzie sp臋dzi艂 dzieci艅stwo, nauczy艂 si臋 j臋zyka rosyjskiego i przebywa艂 tam do czasu repatriacji do Polski w 1957 r. Po uko艅czeniu Liceum Og贸lnokszta艂c膮cego w E艂ku w 1960 r. podj膮艂 studia rusycystyczne na Uniwersytecie Warszawskim, z kt贸rego po dw贸ch latach zosta艂 wys艂any na studia na Uniwersytecie Moskiewskim, kt贸re uko艅czy艂 w 1965 r., uzyskuj膮c tytu艂 magistra filologii rosyjskiej. W tym samym roku podj膮艂 prac臋 w Zak艂adzie/Katedrze Filologii Rosyjskiej Uniwersytetu 艁贸dzkiego, gdzie prowadzi艂 膰wiczenia, a od 1968 r. r贸wnie偶 wyk艂ady z gramatyki opisowej i historycznej j臋zyka rosyjskiego, j臋zyka staro-cerkiewno-s艂owia艅skiego oraz historii rosyjskiego j臋zyka literackiego. Jednocze艣nie prowadzi艂 badania naukowe dotycz膮ce j臋zyka nowogrodzkich gramot brzozowych, najpierw pod kierunkiem prof. 艢wiatos艂awa Wo艂kowa z Uniwersytetu Leningradzkiego, a nast臋pnie prof. M艣cis艂awa Olechnowicza. Badania zako艅czone zosta艂y napisaniem pracy doktorskiej pt. P贸艂g艂oski [褗] i [褜] w j臋zyku staroruskim (na materiale nowogrodzkich gramot na korze brzozowej), kt贸r膮 recenzowali: prof. Karol Dejna (Uniwersytet 艁贸dzki), prof. W艂adys艂aw Kuraszkiewicz (Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu) i prof. Anatol Mirowicz (Uniwersytet Warszawski). Obrona odby艂a si臋 28 wrze艣nia 1973 r. w Uniwersytecie 艁贸dzkim. G艂贸wn膮 tez膮 doktoratu by艂o potwierdzenie p贸藕nego zaniku tych g艂osek w dialekcie nowogrodzkim (przed po艂. XIII w.) oraz wyr贸偶nienie kilku specyficznie nowogrodzkich zjawisk fonetycznych (m.in. wt贸rnego pe艂nog艂osu i rozwoju -e zamiast jeru twardego w pewnych formacjach gramatycznych). Zainteresowanie j臋zykiem gramot brzozowych znalaz艂o wyraz r贸wnie偶 w p贸藕niejszych pracach Profesora, a tak偶e sta艂o si臋 tematem wyk艂ad贸w monograficznych z antroponimii, prowadzonych przez niego p贸藕niej na Uniwersytecie Miko艂aja Kopernika w Toruniu.

Opr贸cz problematyki diachronicznej Stefan Grzybowski interesowa艂 si臋 te偶 wsp贸艂czesn膮 fonologi膮 rosyjsk膮, kt贸ra sta艂a si臋 g艂贸wnym obiektem Jego bada艅 po uzyskaniu doktoratu. Szczeg贸lnym przedmiotem zainteresowa艅 prof. Grzybowskiego by艂o por贸wnanie warstwy brzmieniowej j臋zyka rosyjskiego i polskiego, czyli konfrontatywna analiza fonologiczna tych j臋zyk贸w, kt贸ra znalaz艂a odzwierciedlenie w opracowanym przez niego w latach 70. XX w. programie nauki j臋zyka rosyjskiego. 

W 1975 r. Stefan Grzybowski podj膮艂 prac臋 w Wy偶szej Szkole Pedagogicznej w Bydgoszczy, gdzie pracowa艂 16 lat, kieruj膮c Zak艂adem Filologii Rosyjskiej (1975鈥�1981). 
Studia nad fonologi膮 konfrontatywn膮, rozpocz臋te jeszcze w 艁odzi, zaowocowa艂y opracowaniem rozdzia艂u Fonetyka w skrypcie akademickim, wsp贸lnie z prof. Janem Wawrzy艅czykiem i M艣cis艂awem Olechnowiczem (Gramatyka opisowa j臋zyka rosyjskiego, cz. I: Fonetyka, fonologia, pismo, Uniwersytet 艁贸dzki, 1976). Warto podkre艣li膰, 偶e dziesi臋膰 lat p贸藕niej to w艂a艣nie opracowanie wesz艂o do pierwszego tomu podr臋cznika Gramatyka opisowa wsp贸艂czesnego j臋zyka rosyjskiego, wydanego pod red. prof. Alberta Bartoszewicza i prof. Jana Wawrzy艅czyka (PWN, Warszawa 1986) oraz innych podr臋cznikowych opracowa艅 fonetyki rosyjskiej (ostatnie w 2021 r.).

Profesor Grzybowski jako do艣wiadczony dydaktyk zauwa偶y艂 te偶 potrzeb臋 opracowania podr臋cznika fonetyki dla rusycyst贸w w Polsce, poniewa偶 rosyjskie opracowania o charakterze teoretycznym, terminologicznym i interpretacyjnym by艂y ma艂o przydatne dla Polak贸w studiuj膮cych rusycystyk臋 鈥� dla nich bardziej istotna by艂a informacja o rosyjskich zjawiskach fonetycznych i polskich nawykach fonetycznych. Stefan Grzybowski zauwa偶y艂, 偶e na poziomie fonetycznym mi臋dzy j臋zykiem polskim a rosyjskim brak jakiejkolwiek to偶samo艣ci, istniej膮 tylko r贸偶nice. Tak samo dzieje si臋 r贸wnie偶 na poziomie fonematycznym, gdzie istniej膮ce relacje nale偶y rozwa偶a膰 w ramach poj臋cia ekwiwalencji. Wa偶nym dokonaniem prof. Grzybowskiego by艂o te偶 to, 偶e w odr贸偶nieniu od opis贸w klasycznych rozpoczyna艂 analiz臋 od sp贸艂g艂osek, kt贸re zar贸wno w j臋zyku rosyjskim, jak i polskim dominuj膮 nad samog艂oskami i dlatego pewne zjawiska wokaliczne (np. dyftongoidalno艣膰 oraz palatalizacja i faryngalizacja) nie mog膮 by膰 wyja艣nione bez uprzedniej znajomo艣ci zjawisk konsonantycznych.

Takie rozumienie fonetyki i fonologii rosyjskiej w zestawieniu z polsk膮 znalaz艂o sw贸j wyraz w monografii prof. Grzybowskiego pt. Podstawy fonetyki rosyjskiej dla Polak贸w (Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1983), w kt贸rej w odr贸偶nieniu od opracowa艅 podr臋cznikowych zaj膮艂 si臋 nie tylko opisem fonetycznym, lecz tak偶e analiz膮 fonologiczn膮 i grafematyczn膮, ustalaj膮c mi臋dzy fonemami polskimi a rosyjskimi r贸偶ne zakresy ekwiwalencji, nazwane w tej pracy odpowiednio艣ciami.

Pog艂臋biaj膮c studia nad problematyk膮 fonologiczn膮 w uj臋ciu kontrastywnym, prof. Grzybowski zajmowa艂 si臋 r贸wnie偶 zjawiskami morfonologicznymi, kt贸re na og贸艂 by艂y pomijane przy por贸wnywaniu j臋zyk贸w dla cel贸w dydaktycznych. Ten w艂a艣nie poziom funkcjonowania warstwy brzmieniowej zdaniem prof. Grzybowskiego jest istotny przy analizie kontrastywnej j臋zyk贸w o bliskim stopniu pokrewie艅stwa (w przypadku j臋zyka polskiego i rosyjskiego dotyczy to m.in. powi膮zania zjawisk fonetyki segmentalnej ze zjawiskami prozodycznymi, czyli akcentem, albo miejsca [j] w systemie fonologicznym i morfonologicznym).

Kolejnym osi膮gni臋ciem naukowym Stefana Grzybowskiego by艂a habilitacja, kt贸rej podstaw臋 stanowi艂a monografia pt. Problemy fonologii rosyjskiej i polskiej w uj臋ciu konfrontatywnym i 11 artyku艂贸w naukowych dotycz膮cych analizy polsko-rosyjskiej fonologii. Recenzentami rozprawy habilitacyjnej byli: prof. Teresa Friedel贸wna (Uniwersytet Miko艂aja Kopernika w Toruniu), prof. Leszek Moszy艅ski (Uniwersytet Gda艅ski), prof. Marian Bobran (Wy偶sza Szko艂a Pedagogiczna w Rzeszowie). Kolokwium habilitacyjne odby艂o si臋 12 grudnia 1989 r. na Wydziale Humanistycznym UMK.

Od 1990 r. Stefan Grzybowski rozpocz膮艂 prac臋 na Uniwersytecie Miko艂aja Kopernika w Toruniu, najpierw na stanowisku adiunkta, a od 1995 r. profesora nadzwyczajnego UMK i pracowa艂 na tej uczelni do emerytury w 2013 r. Tutaj od 1990 r. kierowa艂 Katedr膮 J臋zyka Rosyjskiego, a w latach 1990鈥�2001 Instytutem Filologii S艂owia艅skiej. W latach 2001鈥�2004 Profesor pe艂ni艂 r贸wnie偶 funkcj臋 prodziekana Wydzia艂u Filologicznego.

Pracuj膮c na UMK, prof. Grzybowski podejmowa艂 niepe艂ne dodatkowe zatrudnienie m.in. na Uniwersytecie Warszawskim (1998鈥�2002), w Wy偶szej Szkole Zawodowej w Pile (2004鈥�2008) i Kaszubsko-Pomorskiej Szkole Wy偶szej w Bydgoszczy (2009鈥�2015).

Jeszcze w Bydgoszczy poza badaniami kontrastywnymi Profesor zajmowa艂 si臋 problemami fonetycznymi, kt贸re kontynuowa艂 w Toruniu. Ich efektem by艂a monografia napisana we wsp贸艂autorstwie z prof. Iren膮 Sawick膮 Studia z palatalno艣ci w j臋zykach s艂owia艅skich (Uniwersytet Miko艂aja Kopernika, Toru艅 1999). 

W艣r贸d tematyki badawczej podejmowanej przez prof. Grzybowskiego by艂a r贸wnie偶 analiza cech dystynktywnych fonem贸w rosyjskich i polskich (1989), kt贸ra sta艂a si臋 podstaw膮 podr臋cznika akademickiego zawieraj膮cego diagram dla fonem贸w rosyjskich (2021, .

Do osi膮gni臋膰 prof. Grzybowskiego nale偶y te偶 kierowanie grantem Komitetu Bada艅 Naukowych (2002鈥�2006), rezultatem kt贸rego by艂o wydanie tomu Komparacja system贸w i funkcjonowania wsp贸艂czesnych j臋zyk贸w s艂owia艅skich. Fonetyka/fonologia pod red. Ireny Sawickiej (Uniwersytet Opolski, Opole 2007). Mi臋dzynarodowy zesp贸艂 autorski wchodz膮cy w sk艂ad tego grantu przedstawi艂 kompleksow膮 analiz臋 zjawisk segmentalnych i prozodycznych wsp贸艂czesnych j臋zyk贸w s艂owia艅skich.

Kolejny nurt zainteresowa艅 prof. Grzybowskiego dotyczy staroobrz臋dowc贸w. Tym tematem Profesor zainteresowa艂 si臋 jeszcze w 艁odzi z inspiracji prof. Eugeniusza Iwa艅ca, z kt贸rym w latach 1972鈥�1974 organizowa艂 studenckie obozy naukowe do staroobrz臋dowc贸w mieszkaj膮cych w Polsce. Zmiana miejsca pracy oraz brak dobrego sprz臋tu nagrywaj膮cego spowodowa艂y jednak przerwanie tych bada艅. Do tematyki staroobrz臋dowc贸w prof. Grzybowski powr贸ci艂 w ko艅cu XX w. pod wp艂ywem prof. Leonida Kasatkina. W rezultacie bada艅 i obserwacji ich j臋zyka prof. Grzybowski zauwa偶y艂, 偶e w ich gwarze w por贸wnaniu ze stanem sprzed 50 lat zasz艂y istotne zmiany, polegaj膮ce na ogromnym wp艂ywie j臋zyka polskiego, kt贸ry sprawia, 偶e gwara prze偶ywa proces nazwany hybrydyzacj膮. Szczeg贸艂owe badania tego procesu prof. Grzybowski powierzy艂 m艂odym adeptom rusycystyki toru艅skiej, kt贸rzy opracowali je w pracach magisterskich, doktorskich i habilitacyjnych. Dzi臋ki nim zaistnia艂 toru艅ski o艣rodek bada艅 staroobrz臋dowc贸w (prof. Micha艂 G艂uszkowski, dr Dorota Pa艣ko-Koneczniak, Magdalena Zi贸艂kowska-M贸wka, Magdalena Grupa-Doli艅ska, Angelika Pawlaczyk, Adam Jask贸lski).

Zainteresowania problematyk膮 starowiersk膮 zaowocowa艂y te偶 licznymi artyku艂ami prof. Grzybowskiego na temat zmian fonetycznych, hybrydyzacji, szczeg贸艂owych zjawisk leksykalnych, zwi膮zku gwary z innymi dialektami, w tym z j臋zykiem bia艂oruskim. 

Innym wa偶nym projektem, jaki uda艂o si臋 uko艅czy膰 prof. Grzybowskiemu, by艂 grant Narodowego Centrum Nauki (2011鈥�2016), kt贸rym kierowa艂 przez dwa lata. Ko艅cowym jego efektem by艂a monografia Rosyjska gwara staroobrz臋dowc贸w w p贸艂nocno-wschodniej Polsce. Wyb贸r tekst贸w (Uniwersytet Miko艂aja Kopernika, Toru艅 2016), w kt贸rej zamieszczonych zosta艂o kilkadziesi膮t oryginalnych nagra艅 tekst贸w w transkrypcji slawistycznej i specjalnie opracowanym rosyjskim transkrypcie. Prace nad tymi badaniami s膮 w dalszym ci膮gu kontynuowane przez prof. Grzybowskiego, szczeg贸lnie pod k膮tem s艂ownictwa polskich staroobrz臋dowc贸w i jego zwi膮zk贸w z otaczaj膮cymi etnolektami, tzn. z gwarami rosyjskimi w Rosji, krajach nadba艂tyckich, z gwarami bia艂oruskimi i ukrai艅skimi oraz z j臋zykiem polskim i gwarami polskimi.

Do niezwykle istotnych dzia艂a艅 prof. Grzybowskiego nale偶y zorganizowanie w Toruniu Forum Rosjoznawczego (1991鈥�1999), kt贸re sta艂o si臋 form膮 cyklicznych spotka艅 specjalist贸w od spraw rosyjskich, pochodz膮cych z Polski i zagranicy, na kt贸rych omawiano aktualne i historyczne problemy Rosji. Rezultatem tych spotka艅 by艂a publikacja kilku numer贸w 鈥濻tudi贸w Rosjoznawczych鈥� pod. red. Adama Bezwi艅skiego i Mariana Bybluka oraz zbi贸r artyku艂贸w pod red. prof. Grzybowskiego Mi臋dzy Europ膮 a Azj膮. Idea Rosji-Eurazji (Uniwersytet Miko艂aja Kopernika, Toru艅 1998). 

Profesor Grzybowski jest te偶 redaktorem, t艂umaczem i autorem kilkudziesi臋ciu hase艂 w sze艣ciotomowym s艂owniku pod red. Andrzeja de Lazari Idee w Rosji. Leksykon rosyjsko-polsko-angielski (Ibidem, Warszawa鈥撆伱砫藕 1999鈥�2007).

Dorobek naukowy prof. Grzybowskiego stanowi膮 dwie monografie (jedna we wsp贸艂autorstwie), dwa wydania tekst贸w gwarowych (wsp贸艂autorstwo), 10 skrypt贸w i podr臋cznik贸w (cztery we wsp贸艂autorstwie), 58 artyku艂贸w i rozpraw naukowych (siedem we wsp贸艂autorstwie), 10 recenzji i om贸wie艅 (dwie we wsp贸艂autorstwie), 23 publikacje tez wyst膮pie艅 i g艂os贸w w dyskusji, sze艣膰 pozycji popularnonaukowych, jak te偶 przek艂ad ponad 100 hase艂 Leksykonu i jednego artyku艂u naukowego. Profesor wzi膮艂 te偶 udzia艂 w ponad 80 konferencjach i kongresach naukowych, wsp贸艂redagowa艂 13 pozycji naukowych. 

Profesor Stefan Grzybowski by艂 promotorem 9 doktorat贸w, w tym jednego na U艁 (dr Anna Kami艅ska), recenzentem 13 prac doktorskich (w tym na U艁 鈥� dr Joanna Woch), pi臋ciu habilitacji, dwa razy wyst臋powa艂 jako sekretarz komisji w post臋powaniu habilitacyjnym i raz jako cz艂onek komisji. Zrecenzowa艂 17 pozycji ksi膮偶kowych i kilkadziesi膮t artyku艂贸w (m.in. dla 鈥濻lavia Orientalis鈥� i 鈥濧cta Baltico-Slavica鈥�).

Za swoj膮 dzia艂alno艣膰 naukow膮 i organizacyjn膮 prof. Grzybowski otrzyma艂 odznaczenia pa艅stwowe: Z艂oty Krzy偶 Zas艂ugi PRL (1985), Medal Komisji Edukacji Narodowej (1999), Krzy偶 Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (2014).

Powy偶sze dokonania naukowe, organizacyjne i dydaktyczne prof. Stefana Grzybowskiego niew膮tpliwie 艣wiadcz膮 o tym, 偶e jest naukowcem szczeg贸lnie zas艂u偶onym dla nauki i kultury, a Uniwersytet 艁贸dzki i Wydzia艂 Filologiczny mog膮 by膰 dumne z tego, 偶e w艂a艣nie tutaj Profesor uzyska艂 stopie艅 doktora nauk humanistycznych. 

---

Oprac. prof. dr hab. Anna Warda