Zofia Szweda-Lewandowska jest absolwentk膮 Wydzia艂u Biologii i Nauk o Ziemi Uniwersytetu Warszawskiego. Studia uko艅czy艂a w 1966 r., uzyskuj膮c tytu艂 magistra biologii w zakresie biochemii na podstawie pracy magisterskiej Modyfikacja metody Edmana i jej zastosowanie do oznaczania aminokwas贸w N-ko艅cowych w zasadowych polipeptydach kory nerek 艣wini wykonanej pod kierunkiem prof. dr hab. Ireny Chmielewskiej. Praca ta zosta艂a wyr贸偶niona nagrod膮 Rektora Uniwersytetu Warszawskiego, a cz臋艣膰 wynik贸w opublikowano w 鈥濨iuletynie鈥� Polskiej Akademii Nauk.
Stopie艅 naukowy doktora nauk przyrodniczych uzyska艂a w 1974 r. decyzj膮 Rady Wydzia艂u Biologii i Nauk o Ziemi Uniwersytetu 艁贸dzkiego (obecnie Wydzia艂 Biologii i Ochrony 艢rodowiska) na podstawie rozprawy doktorskiej Wp艂yw promieniowania gamma na struktur臋 i funkcj臋 hemoglobiny ludzkiej. Promotorem w tym przewodzie doktorskim by艂a prof. dr hab. Wanda Leyko.
W 1988 r. uzyska艂a stopie艅 naukowy doktora habilitowanego nauk przyrodniczych w zakresie biofizyki na podstawie rozprawy habilitacyjnej Radiacyjnie indukowane modyfikacje strukturalne i funkcjonalne deoksyhemoglobiny cz艂owieka w rozcie艅czonych roztworach wodnych. Przew贸d habilitacyjny by艂 przeprowadzony na Uniwersytecie 艁贸dzkim. W 1991 r. zosta艂a mianowana na stanowisko profesora nadzwyczajnego, a w 2001 r. otrzyma艂a tytu艂 naukowy profesora zwyczajnego nauk biologicznych.
Bezpo艣rednio po uko艅czeniu studi贸w rozpocz臋艂a prac臋 naukowo-dydaktyczn膮 jako asystent w Katedrze Chemii Og贸lnej i Fizjologicznej Akademii Medycznej w 艁odzi. W 1969 r. zosta艂a przyj臋ta na Wydzia艂owe Studium Doktoranckie Biologii Uniwersytetu 艁贸dzkiego. W ramach studium zosta艂a zatrudniona w Zak艂adzie Biofizyki U艁, rozpoczynaj膮c prac臋 doktorsk膮 pod kierunkiem prof. dr hab. Wandy Leyko. W nast臋pnym roku otrzyma艂a etat starszego asystenta, kontynuuj膮c prac臋 doktorsk膮.
Od pocz膮tku pracy w Uniwersytecie 艁贸dzkim, kt贸ra trwa艂a nieprzerwanie przez 40 lat, Pani Profesor zajmowa艂a si臋 zagadnieniami, kt贸re wchodz膮 w zakres biofizyki radiacyjnej bia艂ek i radiobiologii.
Jej zainteresowania naukowe pocz膮tkowo skupia艂y si臋 na zagadnieniach struktury i funkcji hemoglobiny cz艂owieka modyfikowanej dzia艂aniem promieniowania jonizuj膮cego. Po doktoracie kontynuowa艂a badania nad wp艂ywem promieniowania gamma na r贸偶ne formy hemoglobiny. Badania by艂y ukierunkowane na badania kinetyki reakcji rodnikowych produkt贸w radiolizy wody (螄OH, e_aq^- i H^鈭�) i wt贸rnych rodnik贸w etanolowych z hemoglobin膮 w celu okre艣lenia ich efektywno艣ci w uszkodzeniu hemoglobiny. Doprowadzi艂y one do wyznaczenia sta艂ej szybko艣ci reakcji atom贸w H^鈭� z deoksyhemoglobin膮. By艂a to po raz pierwszy wyznaczona, a nast臋pnie opisana w literaturze sta艂a szybko艣ci dla tej reakcji. Znajomo艣膰 tej sta艂ej da艂a podstaw臋 do ilo艣ciowego oznaczenia efektywno艣ci poszczeg贸lnych rodnikowych produkt贸w radiolizy wody w uszkodzeniu hemoglobiny.
R贸wnocze艣nie prof. Szweda-Lewandowska zajmowa艂a si臋 radiacyjnie indukowanymi modyfikacjami strukturalnymi i funkcjonalnymi hemoglobiny cz艂owieka, g艂贸wnie procesami sieciowania cz膮steczek bia艂ka.
Po uzyskaniu stopnia doktora habilitowanego powy偶sze badania zosta艂y rozszerzone o oddzia艂ywania radiacyjnie generowanych rodnik贸w alkoholowych, albuminowych i dekstranowych z hemoglobin膮. Pani Profesor zaj臋艂a si臋 tak偶e oddzia艂ywaniem rodnik贸w wodorotlenowych generowanych radiacyjnie i chemicznie (w reakcji Fentona) w uk艂adzie z izolowanymi b艂onami erytrocytarnymi oraz okre艣leniem ochronnej roli glukozy i mannitolu w tych uk艂adach badawczych. We wsp贸艂pracy z prof. J眉rgenem Kieferem z Uniwersytetu w Giessen prowadzi艂a tak偶e badania nad wp艂ywem promieniowania alfa i gamma na erytrocyty cz艂owieka.
Po uzyskaniu tytu艂u profesora zasadniczym nurtem jej zainteresowa艅 sta艂y si臋 badania nad wp艂ywem dzielonych dawek promieniowania gamma na erytrocyty cz艂owieka oraz okre艣leniem mechanizmu nabywania oporno艣ci przez erytrocyty cz艂owieka po napromieniowaniu ich odpowiednio dobran膮 dawk膮 promieniowania. Badania te s膮 istotne w poznaniu i kontrolowaniu zjawiska radiooporno艣ci, co ma znaczenie dla radiobiologii i radioterapii.
Wieloletnie do艣wiadczenie Pani Profesor w badaniach mechanizm贸w dzia艂ania promieniowania jonizuj膮cego na biocz膮steczki i kom贸rki krwi cz艂owieka zaowocowa艂o utworzeniem w 1993 r. Zak艂adu Radiobiologii w Katedrze Biofizyki Molekularnej i obj臋ciem przez Pani膮 Profesor kierownictwa tego zak艂adu na kolejne 15 lat, do roku 2008. Wcze艣niej, w latach 1990鈥�1993, pe艂ni艂a funkcj臋 kierownika Pracowni Radiobiologii w Katedrze Biofizyki U艁.
Pani Profesor ma znaczny udzia艂 w kszta艂ceniu i promocji kadry naukowej biofizyk贸w. Wypromowa艂a sze艣ciu doktor贸w, z kt贸rych kilkoro by艂o lub jest zwi膮zanych ze 艣rodowiskiem naukowym, pracuj膮c w uznanych zespo艂ach uniwersyteckich lub prowadz膮c w艂asne zespo艂y badawcze. Kierowa艂a pracami magisterskimi, by艂a promotorem 11 i opiekunem sze艣ciu prac magisterskich. By艂a tak偶e recenzentem prac doktorskich, dorobku w post臋powaniu o nadanie tytu艂u profesora, a tak偶e projekt贸w badawczych.
Na podkre艣lenie zas艂uguje jej wk艂ad w przygotowanie pomocy dydaktycznych. Opr贸cz opracowania wielu instrukcji do 膰wicze艅 jest autorem lub wsp贸艂autorem rozdzia艂贸w w skrypcie 膯wiczenia z biofizyki oraz w kolejnych wydaniach podr臋cznika Biofizyka dla biolog贸w. Jest tak偶e wsp贸艂autork膮 wznawianego wielokrotnie podr臋cznika Biofizyka. Wybrane zagadnienia wraz z 膰wiczeniami, kt贸ry zosta艂 wyr贸偶niony w 2006 r. Nagrod膮 Ministra Nauki i Szkolnictwa Wy偶szego.
Przygotowa艂a i prowadzi艂a wyk艂ady monograficzne i kursowe. Od 1995 r. prowadzi艂a wyk艂ad kursowy Radiobiologia dla student贸w specjalno艣ci fizyka medyczna na kierunku fizyka, specjalno艣ci biofizyka, na kierunku biologia oraz dla student贸w ochrony 艣rodowiska. Dla doktorant贸w studium doktoranckiego prowadzi艂a wyk艂ad Dzia艂anie promieniowania jonizuj膮cego i niejonizuj膮cego na uk艂ady biologiczne, a tak偶e wyk艂ady monograficzne, m.in. Struktura bia艂ek dla student贸w specjalno艣ci biofizyka na kierunku biologia.
Sprawowa艂a wiele odpowiedzialnych funkcji w uczelni. W latach 1973鈥�1985 pe艂ni艂a funkcj臋 sekretarza problemu realizowanego w Katedrze Biofizyki w ramach wsp贸艂pracy kraj贸w RWPG Badania w dziedzinie biofizyki. W latach 1988鈥�1996 by艂a sekretarzem wydawnictwa 鈥濧cta Universitatis Lodziensis. Folia Biochimica et Biophysica鈥�. Pe艂ni艂a tak偶e funkcj臋 sekretarza studium doktoranckiego 鈥濨iologia鈥�, a nast臋pnie by艂a cz艂onkiem Rady Naukowej tego studium. Jest wieloletnim cz艂onkiem Polskiego Towarzystwa Biochemicznego i Polskiego Towarzystwa Biofizycznego. Przez jedn膮 kadencj臋 pe艂ni艂a funkcj臋 sekretarza Zarz膮du G艂贸wnego Polskiego Towarzystwa Biofizycznego. By艂a tak偶e wiceprzewodnicz膮c膮 Oddzia艂u 艁贸dzkiego PTBF.
Profesor Szweda-Lewandowska kierowa艂a tematami prac realizowanymi w Katedrze Biofizyki w ramach og贸lnokrajowych projekt贸w badawczych. W latach 1976鈥�1985 w ramach problemu resortowego, a w latach 1986鈥�1988 w ramach Centralnego Programu Badawczo-Rozwojowego PAN. W latach 1992鈥�1995 by艂a kierownikiem grantu Komitetu Bada艅 Naukowych Oddzia艂ywania pierwotnych produkt贸w radiolizy wody i wt贸rnych rodnik贸w organicznych z hemoglobin膮 cz艂owieka.
Za osi膮gni臋cia w pracy naukowo-dydaktycznej i organizacyjnej otrzyma艂a 13 nagr贸d Rektora U艁, odznaczenia uniwersyteckie: Z艂ot膮 Odznak臋 U艁 (1992) i Medal 鈥濽niwersytet 艁贸dzki w S艂u偶bie Spo艂ecze艅stwu i Nauce鈥� (1997) oraz odznaczenia pa艅stwowe: Z艂oty Krzy偶 Zas艂ugi (1989), Medal Komisji Edukacji Narodowej (1999) i Krzy偶 Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (2009).