Wybory przed S膮dem 鈥� XIX i XX wiek
Konstytucyjna ocena prawid艂owo艣ci procesu wyborczego oraz sposobu jego organizacji stanowi艂a przedmiot zainteresowania ameryka艅skich s膮d贸w, w tym S膮du Najwy偶szego, ju偶 w dziewi臋tnastym stuleciu. Jedn膮 z pierwszych donios艂ych i szeroko dyskutowanych spraw dotycz膮cych czynnego prawa wyborczego by艂a sprawa Minor v. Happersett, kt贸r膮 S膮d Najwy偶szy rozstrzygn膮艂 w roku 1875. Przedmiotem sporu by艂a relacja obywatelstwa i czynnego prawa wyborczego. W roku 1872 Virginia Minor postanowi艂a zarejestrowa膰 si臋 na list臋 wyborc贸w w stanie Missouri. Konstytucja stanowa przyznawa艂a jednak bierne prawo wyborcze jedynie m臋偶czyznom. Virginia Minor wskazywa艂a natomiast, 偶e postanowienie konstytucji stanowej pozostaje w sprzeczno艣ci z konstytucj膮 federaln膮, a w spos贸b szczeg贸lny z przyj臋t膮 kilka lat wcze艣niej XIV poprawk膮 do Konstytucji. Minor wskazywa艂a, 偶e koncepcja obywatelstwa mie艣ci w sobie immanentnie prawo do udzia艂u w wyborach. Sprawa Minor rozpatrywana by艂a pocz膮tkowo przez S膮d Najwy偶szy Missouri, a nast臋pnie po przegranej, Minor zwr贸ci艂a si臋 do federalnego S膮du Najwy偶szego. W orzeczeniu przygotowanym przez przewodnicz膮cego s膮du Morrisona R. Waite, stwierdzono, 偶e cho膰 nie ma w膮tpliwo艣ci, co do posiadania przez Minor statusu obywatelki Stan贸w Zjednoczonych, to jednak prawa wyborcze nie mieszcz膮 si臋 w rozumieniu klauzuli przywilej贸w i immunitet贸w obywatelskich (sek. 1, kl. 2 XIV poprawki). Po przyj臋ciu w roku 1920 XIX poprawki do Konstytucji, sprawa Minor v. Happersett, co do zasady przesta艂a wywo艂ywa膰 powa偶niejsze skutki prawne, chocia偶 nadal przywo艂ywana by艂a w kontek艣cie innych ogranicze艅 dotycz膮cych biernego prawa wyborczego np. wynikaj膮cych z osi膮ganego przychodu czy umiej臋tno艣ci czytania.
Znaczna ilo艣膰 spraw dotycz膮cych prawa wyborczego, kt贸re rozpatrywane by艂y przez S膮d Najwy偶szy w kolejnych dziesi臋cioleciach zwi膮zana by艂a z w艂a艣ciw膮 interpretacj膮 postanowie艅 XV poprawki do Konstytucji Stan贸w Zjednoczonych, kt贸rej klauzula pierwsza brzmi: 鈥濸rawo obywateli Stan贸w Zjednoczonych do udzia艂u w wyborach nie mo偶e im by膰 odebrane b膮d藕 ograniczone, czy to przez Stany Zjednoczone czy kt贸rykolwiek Stan, ze wzgl臋du na ras臋, kolor sk贸ry, czy istniej膮cy wcze艣niej stan zniewolenia鈥� (The right of citizens of the United States to vote shall not be denied or abridged by the United States or by any State on account of race, color, or previous condition of servitude). Wbrew oczekiwaniom towarzysz膮cym zako艅czeniu wojny secesyjnej i podj臋tym w贸wczas dzia艂aniom legislacyjnym, r贸偶nice rasowe nadal pozostawa艂y istotnym elementem ameryka艅skiego 偶ycia gospodarczego i politycznego. XV poprawka cho膰 nadawa艂a bierne prawo wyborcze wszystkim obywatelom Stan贸w Zjednoczonych (pocz膮tkowo tylko m臋偶czyznom, a p贸藕niej tak偶e kobietom), to wielokrotnie starano si臋 tak ukszta艂towa膰 proces wyborczy, aby maksymalnie jak najwi臋ksz膮 cz臋艣膰 spo艂eczno艣ci czarnosk贸rej pozbawi膰 mo偶liwo艣膰 wp艂ywu na ameryka艅sk膮 rzeczywisto艣膰 polityczn膮. Przyk艂adem orzecze艅 federalnego S膮du Najwy偶szego, kt贸re dotyczy艂y omawianej kwestii by艂y decyzja z roku 1876 w sprawie U.S. v. Reese, czy decyzja wydana w roku 1915 w sprawie Guinn & Beal v. U.S.
Zagadnienie powraca艂o jednak na federaln膮 wokand臋 i w kolejnych dziesi臋cioleciach. Jedn膮 z g艂o艣niejszych spraw, kt贸ra r贸wnie偶 powi膮zana by艂a z interpretacj膮 XV poprawki by艂a sprawa Gomillion v. Lightfoot rozstrzygni臋ta w roku 1960. Sprawa dotyczy艂a tworzenia okr臋g贸w wyborczych w mie艣cie Tuskegee w stanie Alabama. W nast臋pstwie uchwalenia Ustawy o prawach obywatelskich z roku 1957 znaczna cz臋艣膰 czarnosk贸rej ludno艣ci Tuskegee mog艂a wpisa膰 si臋 na listy wyborc贸w. Ze wzgl臋du na przewag臋 populacyjn膮 ludno艣ci czarnosk贸rej (4:1), bia艂a ludno艣膰 miejscowo艣ci zacz臋艂a obawia膰 si臋, i偶 w trakcie najbli偶szych wybor贸w samorz膮dowych doj艣膰 mo偶e do obsadzenia kluczowych miejskich urz臋d贸w przez ludno艣膰 Afro-Ameryka艅sk膮. Chc膮c tego unikn膮膰, w艂adze Tuskegee wnios艂y do legislatury stanowej o wytyczenie nowych granic miejscowo艣ci oraz stworzenie nowych okr臋g贸w wyborczych. W roku 1957 ich cel zosta艂 osi膮gni臋ty, a nowo wyznaczone granice doprowadzi艂y do sytuacji, w kt贸rej niemal ca艂a lokalna czarnosk贸ra ludno艣膰 zosta艂a umiejscowiona w granicach okr臋g贸w pozostaj膮cych poza nowo wytyczonymi granicami miasta. W charakterze protestu z艂o偶ona zosta艂a skarga na dzia艂ania legislatury. Federalny district court, uzna艂, i偶 legislatura stanowa ma nieograniczone prawa dotycz膮ce kszta艂towania okr臋g贸w wyborczych. Decyzja ta zosta艂a utrzymana przez federalny S膮d Apelacyjny pi膮tego okr臋gu. W roku 1960 sprawa trafi艂a do S膮du Najwy偶szego Stan贸w Zjednoczonych, kt贸ry orzek艂 o naruszeniu XV poprawki. W uzasadnieniu przygotowanym przez s臋dziego Felixa Frankfurtera wskazano, i偶 je艣li zmiana granic okr臋gu wyborczego mia艂a w spos贸b jednoznaczny doprowadzi膰 do pozbawienia praw wyborczych ludno艣膰 czarnosk贸r膮, w spos贸b oczywisty dosz艂o do naruszenie postanowie艅 XV poprawki.
W kolejnych dziesi臋cioleciach s膮dy federalne wielokrotnie zajmowa艂y si臋 kwestiami wyborczymi. Najg艂o艣niejsz膮 dotychczas spraw膮 oko艂o wyborcz膮 rozpatrywan膮 przez S膮d Najwy偶szy okaza艂a si臋 sprawa Bush v. Gore z roku 2000.
Bush v. Gore (2000) 鈥� s膮dowy blama偶?
Sprawa Bush v. Gore by艂a nast臋pstwem k艂opot贸w, jakie pojawi艂y si臋 w trakcie zliczania g艂os贸w oddanych na Georga W. Busha (kandydata Republikan贸w) i Al Gore鈥檃 (kandydata Demokrat贸w) w trakcie wybor贸w w roku 2000 w stanie Floryda. W ci膮gu kilku godzin po zamkni臋ciu lokali wyborczych okaza艂o si臋, 偶e r贸偶nica g艂os贸w oddanych na obu kandydat贸w jest mniejsza ni偶 600, a dalsze liczenie g艂os贸w wskazywa艂o na to, 偶e r贸偶nica ta b臋dzie male膰. Zgodnie z obowi膮zuj膮cym na Florydzie prawem wyborczym, w przypadku r贸偶nicy mniejszej ni偶 0,5% konieczne by艂o ponowne maszynowe przeliczenie g艂os贸w. Pikanterii sprawie dodawa艂 fakt, i偶 gubernatorem Florydy by艂 brat republika艅skiego kandydata 鈥� Jeb Bush, natomiast jednym z lider贸w sztabu wyborczego kandydata Demokrat贸w by艂 Prokurator Stanowy Bob Butterworth. W mi臋dzyczasie zacz臋艂y pojawia膰 si臋 doniesienia o nieprawid艂owo policzonych g艂osach b膮d藕 g艂osach niewa偶nych. Mieszka艅cy Florydy zacz臋li wyst臋powa膰 do s膮d贸w z wnioskami o przeliczenie g艂os贸w. Pomimo tych w膮tpliwo艣ci Sekretarz Stanu Florydy, Katherine Harris, chcia艂a zako艅czy膰 proces wyborczy i zatwierdzi膰 wybory (z wynikiem korzystnym dla Busha), jednak jej plany pokrzy偶owa艂 stanowy S膮d Najwy偶szy, kt贸ry nakaza艂 r臋czne przeliczenie g艂os贸w oddanych w czterech hrabstwach. Ostatecznie 8 grudnia 2000 roku, S膮d Najwy偶szy Florydy nakaza艂 przeliczenie tzw. undervote ballots (g艂os贸w pustych, tj. kart, na kt贸rych nie zaznaczono nazwiska 偶adnego kandydata) we wszystkich hrabstwach stanu.
Sztab wyborczy George W. Busha natychmiast wni贸s艂 wniosek o przekazanie sprawy i jej ocen臋 przez S膮d Najwy偶szy Stan贸w Zjednoczonych. Ryt s膮dowy zosta艂 udzielony nast臋pnego dnia, 11 grudnia odby艂o si臋 wys艂uchanie stron, za艣 12 grudnia S膮d Najwy偶szy wyda艂 decyzj臋 wi臋kszo艣膰 5-4 opowiadaj膮c si臋 za natychmiastowym zako艅czeniem procesu wyborczego, zatrzymaniem przeliczania g艂os贸w i og艂oszeniem zwyci臋zcy wybor贸w na Florydzie.
Zdaniem wi臋kszo艣ci s臋dzi贸w, przeliczenie g艂os贸w mog艂o doprowadzi膰 do niewywi膮zania si臋 przez Floryd臋 z wyznaczonego w oparciu o prawo federalne dnia rozstrzygni臋cia wszystkich nieporozumie艅 wyborczych. Jednocze艣nie stwierdzono, 偶e proces przeliczenia g艂os贸w by艂 nieprawid艂owy i w zwi膮zku z powy偶szym powinien zosta膰 przeprowadzony ponownie, jednak bior膮c pod uwag臋 powy偶szy termin (przypadaj膮cy na 12 grudnia), nie mo偶na go przeprowadzi膰.
Z argumentacj膮 wi臋kszo艣ci nie zgodzili si臋 jednak s臋dziowie odrzucaj膮cy wyrok. S臋dzia John Paul Stevens wskazywa艂 m.in., i偶 wi臋kszo艣膰 s膮dowa nie dostrzeg艂a sprzeczno艣ci wyznaczonej daty rozstrzygni臋cia spor贸w z og贸lnymi zasadami federalizmu. Wskazywa艂 tak偶e, 偶e prawid艂owe przeliczenie g艂os贸w nie powinno by膰 przerwane do chwili wy艂onienia zwyci臋zcy wybor贸w w danym stanie. Zwr贸cono tak偶e uwag臋 (m.in. s臋dzia Stephen Breyer), 偶e terminem, kt贸ry faktycznie wi膮偶e stan w odniesieniu do wyniku wybor贸w jest termin posiedzenia Kolegium Elektorskiego, kt贸re by艂o w roku 2000 wyznaczone na 18 grudnia.
Warto doda膰 jeszcze, i偶 argumentacja grupy wi臋kszo艣ciowej opiera艂a si臋 na przekonaniu, 偶e zako艅czenie procesu liczenia g艂os贸w znajduje podstaw臋 w klauzuli o r贸wnym traktowaniu wynikaj膮cej z XIV poprawki do Konstytucji.
Wyrok S膮du Najwy偶szego zako艅czy艂 proces wyborczy, a George W. Bush zosta艂 wybrany Prezydentem Stan贸w Zjednoczonych przejmuj膮c 25 g艂os贸w elektorskich z Florydy. Jednocze艣nie jednak rozpocz膮艂 si臋 proces naukowej oceny wyroku w sprawie Bush v. Gore. Tylko w ci膮gu pierwszych trzech lat od og艂oszenia wyroku w ameryka艅skich czasopismach prawniczych og艂oszono kilkadziesi膮t prac naukowych, z kt贸rych przewa偶aj膮ca wi臋kszo艣膰 krytycznie oceni艂a wyrok z grudnia 2000. Krytyka 艣rodowiska akademickiego opiera艂a si臋 na r贸偶nych argumentach. Wskazywano m.in., 偶e data 12 grudnia by艂a raczej terminem instrukcyjnym i nie mia艂a tak wyra藕nie konstytucyjnego umocowania, jak chcieliby tego s臋dziowie S膮du Najwy偶szego. Wskazywano, 偶e S膮d Najwy偶szy Florydy przyzna艂 to w dw贸ch wcze艣niejszych orzeczeniach, w trakcie rozpatrywania pierwszej serii skarg wyborczych, po zako艅czeniu g艂osowania na pocz膮tku listopada 2000. Oddzieln膮 kwesti膮 pozostawa艂o sformu艂owanie u偶yte przez s臋dzi贸w, kt贸rzy uznali, 偶e kwestie dotycz膮ce klauzuli r贸wnego traktowania s膮 bardzo trudne do jednoznacznej interpretacji, a to z kolei powoduje, 偶e przyj臋ta przez nich argumentacja 鈥瀓est ograniczona do aktualnych okoliczno艣ci鈥� (is limited to the present circumstances). Rodzi艂o to pytanie o precedensowe zastosowanie orzeczenia, a nie bez znaczenia by艂 tak偶e fakt, i偶 s臋dziowie wi臋kszo艣ciowi pochodzili z nominacji republika艅skich prezydent贸w (jedynie David Souter, powo艂any do S膮du Najwy偶szego przez Busha Sr. w roku 1990 opowiedzia艂 si臋 przeciwko rozstrzygni臋ciu pozosta艂ych republika艅skich s臋dzi贸w).
Wybory prezydenckie 2020 鈥� ci膮g spraw s膮dowych
Podobn膮 pod pewnymi wzgl臋dami, cho膰 znacznie powa偶niejsz膮, gdy chodzi o skal臋 zjawiska, sytuacj臋 dotycz膮ca s膮dowej oceny przeprowadzania procesu wyborczego obserwowa膰 mo偶na by艂o dwadzie艣cia lat po decyzji w sprawie Bush v. Gore, tj. w nast臋pstwie wybor贸w z roku 2020, gdy o fotel prezydenta starli si臋 Donald Trump i Joe Biden.
W nast臋pstwie og艂oszenia zwyci臋zc膮 wybor贸w prezydenckich w roku 2020 Joe Bidena, Donald Trump, jego sztab wyborczy oraz liczni zwolennicy zacz臋li rozg艂asza膰, i偶 wybory prezydenckie zosta艂y 鈥瀞kradzione przez Demokrat贸w鈥�. Narastaj膮ca fala kontestowania wyniku wybor贸w doprowadzi艂a w dniu 6 stycznia 2021 do tzw. szturmu na Kapitol zwolennik贸w Donalda Trumpa. Pomijaj膮c jednak te wydarzenia, kt贸re wed艂ug niekt贸rych komentator贸w mog艂y mie膰 znamiona pr贸by zamachu stanu, sztab Donalda Trumpa postanowi艂 wykorzysta膰 s膮dow膮 艣cie偶k臋 w celu podwa偶enia wyniku wybor贸w.
Trudno jednoznacznie orzec, ile wszcz臋to spraw s膮dowych, kt贸rych celem by艂o podwa偶enie wyniku wybor贸w w roku 2020, jednak wi臋kszo艣膰 藕r贸de艂 podaje zgodnie, 偶e ich liczba przekroczy艂a sze艣膰dziesi膮t. Procesy prowadzone by艂y w dwunastu stanach oraz na szczeblu federalnym, za艣 orzekaj膮cy s臋dziowie nominowani byli przez prezydent贸w tak republika艅skich, jak i demokratycznych. 呕adna z zako艅czonych spraw s膮dowych nie doprowadzi艂a do wzruszenia wyniku wybor贸w z roku 2020. 呕aden z s臋dzi贸w nie dopatrzy艂 si臋 tak偶e nieprawid艂owo艣ci w przeprowadzaniu wybor贸w.
Co po 5 listopada 2024?
Niezale偶nie od tego kto wygra wybory w pierwszy wtorek listopada 2024, jest niemal pewne, 偶e w ci膮gu najbli偶szych tygodni mo偶na spodziewa膰 si臋 wysypu nowych spraw s膮dowych, inicjowanych przez zwolennik贸w jednej b膮d藕 drugiej partii.
Ameryka艅scy komentatorzy specjalizuj膮cy si臋 w analizie dzia艂alno艣ci S膮du Najwy偶szego Stan贸w Zjednoczonych zwracaj膮 uwag臋, i偶 og艂oszona na pocz膮tku pa藕dziernika lista spraw, kt贸re trafi膮 na wokand臋 w roku s膮dowym 2024/2025 jest stosunkowo kr贸tka. S臋dziowie postanowili rozpatrze膰 40 spraw, podczas gdy w ci膮gu ostatnich kilkunastu lat 艣rednia oscylowa艂a na poziomie oko艂o 70 spraw rocznie. Ma艂a liczba przyj臋tych do rozpatrzenia spraw mo偶e wi膮za膰 si臋 z zabezpieczeniem przez s臋dzi贸w przestrzeni na okoliczno艣膰 pojawienia si臋 spraw wyborczych.
Warto przypomnie膰, i偶 dwie sprawy dotycz膮ce zbli偶aj膮cych si臋 wybor贸w ju偶 zosta艂y przez S膮d Najwy偶szy rozstrzygni臋te. W marcu og艂oszono wyrok w sprawie Trump v. Anderson, zgodnie z kt贸rym legislatury stanowe nie mog膮 decydowa膰 o wpisaniu nazwiska kandydata na kart臋 wyborcz膮, gdy wybory maj膮 charakter federalny (orzeczenie S膮du Najwy偶szego spotka艂o si臋 z mieszanymi reakcjami 艣rodowiska akademickiego), za艣 w lipcu w orzeczeniu Trump v. United States og艂oszono, i偶 鈥瀗atura uprawnie艅 prezydenckich uprawnia by艂ych prezydent贸w do posiadania ca艂kowitego immunitetu w zakresie spraw karnych, kt贸re dotycz膮 ich dzia艂a艅 konstytucyjnych鈥� (the nature of Presidential power entitles a former President to absolute immunity from criminal prosecution for actions within his [鈥 constitutional authority).
Istnieje co najmniej kilka scenariuszy spraw s膮dowych, kt贸re mog膮 pojawi膰 si臋 po 5 listopada. Po pierwsze, powr贸ci膰 mo偶e w膮tek g艂osowania korespondencyjnego, kt贸re by艂o jednym z zarzewi sporu o wynik wybor贸w przed czterema laty. Z tym zagadnieniem powi膮zana jest kwestia dostarczenia korespondencyjnych kart wyborczych po 5 listopada 鈥� czy powinny by膰 one liczone czy te偶 nie. Ostatnie wydarzenia na po艂udniu Stan贸w Zjednoczonych (huragany) doprowadzi艂y do zmiany kalendarza wyborczego m.in. w P贸艂nocnej Karolinie. Potencjalnie zagadnienie to mo偶e sta膰 si臋 przedmiotem s膮dowej analizy. Ze wzgl臋du na bardzo niewielk膮 r贸偶nice sonda偶owego poparcia dla kandydat贸w, mo偶liwe jest powt贸rzenie si臋 scenariusza z roku 2000 i ponowne rozpatrywanie sprawy podobnej do Bush v. Gore. Powy偶sze scenariusze to tylko pr贸bka z szerszej listy mo偶liwych spraw s膮dowych, do procedowania kt贸rych mog膮 by膰 zmuszone ameryka艅skie s膮dy w najbli偶szych tygodniach.
Ka偶dy kto ma nadziej臋, i偶 鈥瀢szystko b臋dzie jasne鈥� w przysz艂y wtorek, nie mo偶e si臋 bardziej myli膰. Wci膮偶 czekaj膮 na nas liczne wyborcze emocje.
Tekst: dr hab. 艁ukasz Jan Korporowicz, prof. U艁
Centre for Anglo-American Legal Tradition / Katedra Prawa Rzymskiego
ORCID: 0000-0002-5725-5018
Artyku艂 jest cz臋艣ci膮 serii ConLaw24, w kt贸rej Centre for Anglo-American Legal Tradition przybli偶a zawi艂o艣ci ameryka艅skiego systemu prawno-politycznego. W ka偶dy wtorek do dnia wybor贸w b臋dziemy publikowali kolejne teksty.