Cho膰 wielu uczestnikom spotkania z pewno艣ci膮 zapad艂o w pami臋膰 stwierdzenie Adama Lipszyca, 偶e 鈥瀖o偶na komu艣 (鈥�) odebra膰 kultur臋 i je艣li to si臋 stanie, to nie trzeba ich nawet mordowa膰, bo sami zdechn膮鈥�, to prowadzona przez Macieja Roberta (krytyka literackiego i poet臋) rozmowa, kt贸rej merytorycznie patronowa艂o Muzeum Sztuki w 艁odzi, rozpocz臋艂a si臋 od kilku og贸lnych spostrze偶e艅 na temat Hermana Melville鈥檃 i jego tw贸rczo艣ci. Jednym z nich by艂a pr贸ba odpowiedzi na pytanie, czy Melville鈥檃 mo偶na uzna膰 za pisarza wsp贸艂czesnego.
Herman Melville jest pisarzem wsp贸艂czesnym nie tylko dlatego, 偶e jest my艣licielem politycznym. Jest nim r贸wnie偶 dlatego, 偶e sonduje bezwzgl臋dnie i bez zahamowa艅 warunki zbudowania wsp贸lnoty politycznej, w kt贸rej by艂aby mo偶liwa wolno艣膰 oraz dlatego, 偶e stawia pytania o to, co to znaczy by膰 podmiotem jednostkowym. Czyli robi dok艂adnie to, co czyni od pocz膮tku tzw. epoka nowoczesna.
鈥� wyja艣nia Adam Lipszyc.
KA呕DY UTW脫R JEST WSPANIA艁Y
W wydanej przez Pa艅stwowy Instytut Wydawniczy ksi膮偶ce Adam Lipszyc przygl膮da si臋 wybranym utworom autora powie艣ci 鈥濵oby Dick鈥�, ale jak zaznacza w jej wst臋pie, nie dokonuje 偶adnej rewizji w melville鈥檕wskim kanonie. Niemal ka偶dy utw贸r pisarza wydaje mu si臋 jednak wa偶ny lub po prostu literacko wspania艂y. Co go sprowadzi艂o jako filozofa do Melville鈥檃? Otwieranie przestrzeni literackiej, w kt贸rej dziej膮 si臋 z punktu widzenia filozoficznego interesuj膮ce rzeczy. Status podmiotowo艣ci oraz problem w艂adzy politycznej i samej polityczno艣ci 鈥� to dwa zagadnienia, kt贸re przewijaj膮 si臋 przez wspomnian膮 ksi膮偶k臋.
Wszyscy czytaj膮cy Melville鈥檃 dla przyjemno艣ci s膮 szale艅cami, ale s膮 jeszcze podgatunki tych szale艅stw. Bo Melville jest fascynuj膮cy z miliona powod贸w, w tym z tego powodu, 偶e to jest go艣膰, kt贸remu przydarzy艂o si臋 pisanie. Kt贸ry odkrywa, co to robi z cz艂owiekiem, gdy zaczyna si臋 pisa膰. On napisa艂 pierwsz膮 ksi膮偶k臋 i zrozumia艂, 偶e tego nie robi si臋 bez konsekwencji, 偶e to co艣 robi z dusz膮 cz艂owieka i szed艂 za tym odkryciem
鈥� m贸wi Adam Lipszyc.
Tw贸rczo艣膰 literacka Melville鈥檃 to zdaniem Lipszyca swoisty archipelag i trzeba porusza膰 si臋 po niej jako ca艂o艣ci, bo inaczej nie zrozumie si臋 wagi pewnych w膮tk贸w czy temat贸w w ksi膮偶kach, kt贸re uznawana s膮 za wa偶ne; nie zobaczy si臋 niespodziewanych ods艂oni臋膰, kt贸re dokonuj膮 si臋 w ksi膮偶kach uznawanych za 鈥瀗iewa偶ne鈥� czy 鈥瀗ieudane鈥�. Bo wiele istotnych zagadnie艅 mo偶na pokaza膰 na ksi膮偶kach nieudanych konkretnego autora. To jest przypadek Melville鈥檃.
On jest autorem kilku genialnych tekst贸w, ale zanim si臋 one ukaza艂y, powsta艂a na przyk艂ad jego trzecia powie艣膰 鈥濵ardi鈥�, kt贸r膮 ja nazywam przedwczesnym atakiem na szczyt. Pierwsza powie艣膰 鈥濼aipi鈥� wznowiona niedawno przez PIW, jest ksi膮偶k膮, kt贸ra udaje proz臋 reporta偶owo-przygodow膮, w kt贸rej Melville 艂udzi czytelnika, 偶e opowie mu, jak to jest na Wyspach Po艂udniowych. I to si臋 艣wietnie wtedy sprzeda艂o
鈥� ocenia Lipszyc. I dodaje:
Druga jego powie艣膰, 鈥濷moo鈥�, kt贸ra nie ukaza艂a si臋 w polskim przek艂adzie, te偶 wspania艂a, pod wieloma wzgl臋dami ma bowiem smaki, kt贸rych nie ma w 鈥濼aipi鈥�, jest napisana przez autora, kt贸ry w艂a艣nie odni贸s艂 fenomenalny sukces i postanowi艂 jeszcze szybko zarobi膰 i podtrzyma膰 sw贸j rozg艂os. Literacko i egzystencjalnie dziej膮 si臋 tam wspania艂e rzeczy, ale jest to ewidentnie ksi膮偶ka pisana dla pieni臋dzy
WARSZTAT PISARSKI
Status pisarza popularnego stawa艂 si臋 dla Melville鈥檃 problemowy. Ameryka艅ski literaturoznawca Herschel Parker twierdzi, 偶e Melville publikuj膮c 鈥濼aipi鈥�, sta艂 si臋 wr臋cz pierwszym seks symbolem kultury ameryka艅skiej. Bosto艅skie kobiety mia艂y wzdycha膰 do niego na my艣l o 鈥瀙rzygodowych鈥� fabu艂ach, kt贸re opar艂 na w艂asnych do艣wiadczeniach. Jak m贸wi艂 Lipszyc, ju偶 na etapie 鈥濷moo鈥� zacz臋艂o Melville鈥檃 denerwowa膰, 偶e b臋dzie traktowany jako pisarz ksi膮偶ek popularnych. Zamierzy艂 si臋 wi臋c na kolejn膮 powie艣膰 鈥� 鈥濵ardi鈥�. Adam Lipszyc wyja艣nia:
Wiele fascynuj膮cych rzeczy, kt贸re si臋 Melville鈥檕wi udaj膮 w 鈥濵ardi鈥�, to s膮 miejsca, w kt贸rych ksi膮偶ka jest nieudana. We fragmentach, w kt贸rych on panuje nad warsztatem, rzecz nie jest tak udana, bo Melville u偶ywa pewnych romantycznych klisz, rytm贸w j臋zykowych, kt贸re na moje ucho s膮 niewystarczaj膮ce, 偶eby pomie艣ci膰 egzystencjalny wir, kt贸ry w nim huczy.
W 鈥濵oby Dicku鈥� Melville ju偶 wie, 偶e nie panuje ca艂kiem nad warsztatem i pozwala sobie we fragmentach na to, bo ju偶 wie, 偶e mu wolno i 偶e mo偶na na tym wiele ugra膰. W 鈥濵ardi鈥� jeszcze tego nie wie i dopiero odkrywa zak艂贸cony j臋zyk.
PYTANIA O KULTUR臉 I WSP脫LNOT臉
Wed艂ug Adama Lipszyca Herman Melville jest pisarzem wsp贸艂czesnym nie tylko dlatego, 偶e jawi si臋 w swych powie艣ciach jako my艣liciel polityczny, kt贸ry antycypowa艂 pewne teorie i rozwa偶ania, kt贸re potem si臋 wydarzy艂y. Jest nim r贸wnie偶 dlatego, 偶e sonduje bezwzgl臋dnie i bez zahamowa艅 warunki zbudowania wsp贸lnoty politycznej, w kt贸rej by艂aby mo偶liwa wolno艣膰 oraz dlatego, 偶e stawia pytania o to, co to znaczy by膰 podmiotem jednostkowym. Czyli robi dok艂adnie to, co czyni od pocz膮tku tzw. epoka nowoczesna.
On porusza te problemy tak gruntownie, 偶e jest ca艂y czas u korzeni owej nowoczesno艣ci. W tym sensie zadaje najbardziej fundamentalne i radykalne pytania o demokracj臋, a poniewa偶 jest tak, 偶e demokracja zawsze musi si臋 wymy艣la膰 na nowo, a nie 偶e tamte problemy ma ju偶 za sob膮, to Melville jest pisarzem wsp贸艂czesnym
鈥� ocenia Lipszyc.
Adam Lipszyc wskaza艂 na dwa poziomy krytyki. Pierwszy to jawna krytyka dzia艂alno艣ci misyjnej na morzach po艂udniowych, za kt贸re oberwa艂o si臋 Melville鈥檕wi.
Cytuj臋 te fragmenty powie艣ci, czysto publicystyczne, ale moralnie godne i czyste rzeczy. Melville pokazuje, 偶e w艂a艣ciwie wie ju偶 wtedy, 偶e wie, co to jest mord kulturowy. 呕e mo偶na komu艣 (mieszka艅com wysp po艂udniowych) odebra膰 kultur臋 i je艣li to si臋 stanie, to nie trzeba ich nawet mordowa膰, bo sami zdechn膮. To jest wstrz膮saj膮ce
鈥� zaznacza Lipszyc. I dodaje:
Nie znajdziemy u Melville鈥檃 oczywi艣cie takich krwawych scen jak w 鈥濲膮drze ciemno艣ci鈥� Conrada, b臋dziemy raczej ogl膮dali wyzysk, niszczenie kultury. Ale to jest w艂a艣ciwie mord. Natomiast poza tym publicystycznym wymiarem jest ten drugi wymiar krytyczny, wynikaj膮cy z wchodzenia pisarza w konwencj臋 przygodow膮, a robienie anty-przygody, wymiar radykalnie subwersywny, bo to nie jest deklarowane, a performowane
Maciej Robert wskaza艂 na wielopi臋trowo艣膰 struktur fabularnych w powie艣ciach Melvilla. W 鈥濵ardi鈥� jego bohaterowie uciekaj膮 ze 艣wiata, szukaj膮c wolno艣ci trafiaj膮 najpierw na statek, ale szybko okazuje si臋, 偶e statek jest miniaturowym modelem tego samego 艣wiata, tylko 偶e p艂ywaj膮cym po morzach. A potem trafiaj膮 do 鈥瀝aju鈥�, z kt贸rego te偶 musz膮 ucieka膰.
Sprawa jest jeszcze bardziej skomplikowana, bo 艣wiat, z kt贸rego oni uciekaj膮 jest 艣wiatem wzgl臋dnie bezpiecznym, znanym im, ale r贸wnocze艣nie jest 艣wiatem uci膮偶liwym, 艣wiatem wyzysku, bezrobocia. 艁aduj膮 si臋 na statek wielorybniczy s膮dz膮c, 偶e wymkn臋li si臋 z tego. Znajduj膮 si臋 jednak, jak jest to opisane tak偶e w innych powie艣ciach, najbardziej w 鈥濵oby Dicku鈥�, na p艂ywaj膮cej fabryce
鈥� zauwa偶a Adam Lipszyc. I kontynuuje:
Z niej za艣 uciekaj膮 do raju, ale raj podszyty jest tajemnic膮: czego ci taipisi od nich chc膮? Okazuje si臋, 偶e to nie jest tak, 偶e co艣鈥� ma si臋 okaza膰. Tak, taipisi s膮 ludo偶ercami, ale to niczego nie wyja艣nia, to jeszcze bardziej komplikuje 艣wiat. Melville b臋dzie to potem robi艂 coraz bardziej 艣wiadomie.
PRZEMOC W 呕YCIU SPO艁ECZNYM
Adam Lipszyc wskazuje, 偶e w powie艣ciach Melville鈥檃 zapisane jest pytanie o miejsce przemocy w 偶yciu spo艂ecznym. Komentuje to w ten spos贸b:
Melville b臋dzie to wywraca艂 na pi臋膰dziesi膮t r贸偶nych sposob贸w, ale oczywi艣cie nie wyjedzie z takim bana艂em, 偶e to my jeste艣my pe艂ni przemocy, a tamci nie. Cho膰 zar贸wno w 鈥濼aipi鈥� jak i w 鈥濨enito Cereno鈥� aktem powrotu to bia艂ego, euroatlantyckiego, kapitalistycznego 艣wiata b臋dzie akt przemocy, eksplozja przemocy ze strony bia艂ego cz艂owieka, kt贸ry dotkn膮艂 komplikacji tych wszystkich kategorii. I zn贸w nie chodzi o groz臋 skupion膮 w 鈥瀊arbarzy艅cy鈥�. Ten 鈥瀊ia艂y cz艂owiek鈥� musi wywrze膰 przemoc i niejako kupi膰 sobie prawo do powrotu do 艣wiata rzekomo cywilizowanego 鈥� przekonywa艂 Melville.
To go strasznie nurtuje, ale rzadko si臋 o tym my艣li, mianowicie: my jako nosiciele przemocy, potencjalne podmioty przemocy, nie jej ofiary. On boi si臋 jakby w艂asnego nie-cz艂owiecze艅stwa. Czy sam kiedy艣 kogo艣 zabi艂 鈥� nie wiemy
Wi臋cej zdj臋膰 ze spotkania mo偶na znale藕膰 .
***
- Adam Lipszyc jest eseist膮, t艂umaczem, filozofem literatury, wyk艂adowc膮 Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, cz艂onkiem kapitu艂y Nagrody Literackiej Gdynia.
- Maciej Robert to krytyk literacki, poeta, redaktor, pracownik Domu Literatury w 艁odzi.
- Spotkanie zaplanowa艂 redaktor czasopisma 鈥濳lejdoskop Kultury鈥� 艁ukasz Kaczy艅ski.
Tekst 藕r贸d艂owy: 艁ukasz Kaczy艅ski (Kalejdoskop Kultury)
Redakcja: Bartosz Ka艂u偶ny (Centrum Promocji)