鈥�(Nie)dopasowane鈥� 鈥� taki tytu艂 nosi艂a wystawa Beaty Marcinkowskiej, artystki intermedialnej i wyk艂adowczyni Akademii Sztuk Pi臋knych im. W艂adys艂awa Strzemi艅skiego w 艁odzi. Jej obiekty i instalacje artystyczne, inspiruj膮ce do rozwa偶a艅 o relacji kobiet z cia艂em 鈥� spo艂ecznie kontrolowanym i ocenianym 鈥� mo偶na by艂o ogl膮da膰 w dniach 28 listopada 2025 鈥� 23 stycznia 2026 roku w Galerii Wozownia 11 Uniwersytetu 艁贸dzkiego. Wystawa by艂a spoiwem interdyscyplinarnego projektu 鈥�(Nie)dopasowane 鈥� o kobieco艣ci mi臋dzy biologi膮, sztuk膮 a spo艂eczn膮 norm膮鈥�, realizowanego przez Uniwersytet 艁贸dzki we wsp贸艂pracy z 艂贸dzk膮 Akademi膮 Sztuk Pi臋knych. Obejmowa艂 on prelekcje i warsztaty pozwalaj膮ce spojrze膰 na kobiece cia艂o z r贸偶nych perspektyw: artystycznej, antropologiczno-biologicznej oraz socjologicznej. W tym wyj膮tkowym dialogu nauki ze sztuk膮 poza dr hab. Beat膮 Marcinkowsk膮, prof. ASP w 艁odzi i jej pracami, udzia艂 wzi臋艂y dr Beata Borowska z Katedry Antropologii na Wydziale Biologii i Ochrony 艢rodowiska U艁, pokazuj膮ca m.in. jak zmieniaj膮ce si臋 na przestrzeni wiek贸w kanony pi臋kna formowa艂y ludzkie cia艂a i ko艣ci, oraz dr hab. Dominika Byczkowska-Owczarek z Katedry Socjologii Kultury w Instytucie Socjologii U艁, analizuj膮ca funkcjonowanie kobiecych cia艂 w 艣wiecie urz膮dzonym przez i dla m臋偶czyzn. Autork膮 koncepcji projektu i jego koordynatork膮 by艂a Agata Dawidowicz z Centrum Wsp贸艂pracy z Otoczeniem i Spo艂ecznej Odpowiedzialno艣ci Uczelni.
Tytu艂 wystawy i projektu oraz towarzysz膮ce mu dyskusje sk艂aniaj膮 do szerszej refleksji nad problemem niedopasowania 艣wiata nauki i rz膮dz膮cych nim regu艂 do kobiecych do艣wiadcze艅 i biografii, a tak偶e pomijania kobiet, ich specyficznych cech, cia艂 i aktywno艣ci w badaniach prowadzonych z androcentrycznej perspektywy (traktuj膮cej m臋sko艣膰 jako norm臋).
O kobietach, dla kobiet 鈥� bez kobiet
Czy wiecie, 偶e 鈥濳evin sam w domu鈥�, film, kt贸ry Polacy t艂umnie ogl膮daj膮 w Bo偶e Narodzenie jest starszy ni偶 ustawa Kongresu Stan贸w Zjednoczonych (NIH Revitalisation Act z 1993 r.), nakazuj膮ca uwzgl臋dnianie kobiet w badaniach klinicznych, np. dotycz膮cych dzia艂ania lek贸w? Wcze艣niej鈥� nie badano kobiet. Uznawano, 偶e kobiece cia艂o, tak偶e ze wzgl臋du na cykl hormonalny, jest 鈥瀦byt skomplikowane鈥�, wymaga wi臋kszych nak艂ad贸w si艂 i 艣rodk贸w, aby np. zbada膰 dzia艂anie lek贸w w r贸偶nych fazach cyklu. Zatem badano g艂贸wnie m臋偶czyzn, a wyniki uog贸lniano na ca艂o艣膰 populacji.
Zjawisko braku danych medycznych dotycz膮cych kobiet okre艣la si臋 mianem medical gender data gap. Owa luka mo偶e dotyczy膰 analizy i opis贸w medycznych symptom贸w chor贸b, ale tak偶e skuteczno艣ci lek贸w czy r贸偶nego rodzaju terapii. Objawy i przebieg wielu chor贸b mog膮 mie膰 odmienny charakter u os贸b r贸偶nej p艂ci, a stosowanie kryteri贸w diagnostycznych typowych dla jednej p艂ci powoduje niedostateczne diagnozowanie os贸b spoza tej kategorii. Co wi臋cej, wraz z rozwojem sztucznej inteligencji, problem ten jest reprodukowany. AI bezrefleksyjnie korzysta z danych medycznych opartych na badaniach, w kt贸rych nie uwzgl臋dniano kobiet. Skutkiem tego kobiety w USA s膮 diagnozowane na dan膮 chorob臋 艣rednio 2,5 do 7,5 roku p贸藕niej ni偶 m臋偶czy藕ni. Tego rodzaju nier贸wno艣ci s膮 tak powszechne, 偶e doczeka艂y si臋 w艂asnej nazwy. Gdy odnosz膮 si臋 do chor贸b serca, nazywane s膮 syndromem Yentl. Wnioski z badania Elisabeth Nabel (2000) wskazuj膮, 偶e ryzyko b艂臋dnej diagnozy i wypisu ze szpitala w trakcie zawa艂u serca by艂o siedmiokrotnie wi臋ksze u kobiet ni偶 u m臋偶czyzn. Podobny problem dotyczy kobiet choruj膮cych na chroniczny b贸l. Cho膰 stanowi膮 one 70% os贸b go do艣wiadczaj膮cych, a偶 80% bada艅 empirycznych nad b贸lem przeprowadza si臋 na samcach myszy lub m臋偶czyznach.
M臋skocentryczna i m臋skonormatywna rzeczywisto艣膰
Pomijanie kobiet jako os贸b badanych nie ogranicza si臋 do medycyny. Doskonale opisa艂a ten problem Caroline Criado Perez w ksi膮偶ce 鈥濶iewidzialne Kobiety: Jak Dane Tworz膮 艢wiat Skrojony pod M臋偶czyzn鈥�. Autorka przedstawi艂a w niej m.in. przypadek manekina wykorzystywanego do test贸w zderzeniowych, opartego na budowie cia艂a statystycznie u艣rednionego m臋偶czyzny (z 50 percentyla m臋skiej populacji). Poniewa偶 systemy bezpiecze艅stwa s膮 dostosowywane w艂a艣nie do tak okre艣lonego cia艂a, kobiety maj膮 nawet 50% wy偶sze ryzyko powa偶nych uraz贸w, a nawet 艣mierci w wyniku wypadku samochodowego. Dotyczy to tak偶e m臋偶czyzn nie spe艂niaj膮cych przyj臋tych standard贸w. Pierwsze 偶e艅skie manekiny powsta艂y w 2002 r. i by艂y mniejsz膮 wersj膮 m臋skich, czasami z doczepionymi gumowymi piersiami. W ich konstruowaniu nie brano pod uwag臋 r贸偶nic anatomicznych, takich jak 艣rodek ci臋偶ko艣ci, budowa szyi, rozmieszczenie tkanki t艂uszczowej. Pierwszy w pe艂ni 偶e艅ski manekin, uwzgl臋dniaj膮cy r贸偶nice anatomiczne powsta艂 dopiero w 2022 roku w Szwecji w wyniku prac zespo艂u kierowanego przez badaczk臋 Astrid Linder. Na szkoleniach z zakresu udzielania pierwszej pomocy 膰wiczy si臋 na manekinach bez piersi. Jak wskazuj膮 badania, cz臋艣膰 os贸b w sytuacji wypadku z udzia艂em kobiety, nie udzieli艂oby pomocy z obawy o to, 偶e nie b臋d膮 wiedzia艂y jak zrobi膰 jej masa偶 serca.
Kobieca perspektywa 鈥� innowacyjne rozwi膮zania
Przyj臋cie kobiecej perspektywy przyspiesza rozw贸j tak偶e innych dziedzin wiedzy. W naukach fizycznych kobiet膮, kt贸ra znacznie przyczyni艂a si臋 do rozwoju geometrii hiperbolicznej jest 艂otewska matematyczka Daina Taimi艈a. W 1997 roku uczestniczy艂a w warsztacie z tej dziedziny, na kt贸rym u偶ywano delikatnych, papierowych modeli. Korzystaj膮c ze swojego do艣wiadczenia i umiej臋tno艣ci spoza pola fizyki, stworzy艂a trwa艂y, fizyczny model hiperbolicznej p艂aszczyzny technik膮 szyde艂kowania. Jak si臋 p贸藕niej okaza艂o, by艂 to pomys艂 prze艂omowy i jest wykorzystywany w matematyce, fizyce, informatyce, biologii oraz edukacji STEAM.
Naukowczynie prowadz膮 badania i proponuj膮 innowacyjne rozwi膮zania w obszarach specyficznie kobiecych 鈥� takich jak zdrowie menstruacyjne czy diagnostyka ginekologiczna 鈥� wp艂ywaj膮c na popraw臋 jako艣ci 偶ycia kobiet. W 2024 roku zesp贸艂 badawczy, w wi臋kszo艣ci z艂o偶ony z kobiet (m.in. Jenni A. Shearston, Kristen Upson, Milo Gordon, Vivian Do, Olgica Balac, Khue Nguyen, Beizhan Yan, Marianthi-Anna Kioumourtzoglou i Kathrin Schilling), przebada艂 30 tampon贸w z 14 marek. W pr贸bkach wykryto 16 metali i pierwiastk贸w o potencjalnej toksyczno艣ci, m.in. arsen, kadm, o艂贸w, rt臋膰, nikiel czy chrom, ale tak偶e wap艅, cynk i selen. Zwr贸cono uwag臋 na ograniczone regulacje oraz brak pe艂nej transparentno艣ci sk艂adu produkt贸w menstruacyjnych, podkre艣laj膮c jednocze艣nie potrzeb臋 dalszych bada艅 nad mo偶liwymi skutkami zdrowotnymi ich stosowania.
Przyjrzyjmy si臋 innemu wynalazkowi istotnemu dla kobiecej cielesno艣ci 鈥� wziernikowi ginekologicznemu. Ten klasyczny zosta艂 wynaleziony 180 lat temu przez lekarza, kt贸ry testowa艂 go na niewolnicach (oczywi艣cie bez znieczulenia). Mimo up艂ywu czasu konstrukcja wziernika zmienia艂a si臋 jedynie w ograniczonym zakresie, a jego podstawowa forma pozosta艂a niemal taka sama. Wed艂ug danych opublikowanych przez TU Delft, a偶 35% pacjentek do艣wiadcza wstydu, b贸lu lub paniki podczas badania za pomoc膮 tego ginekologicznego narz臋dzia. Mimo tego dopiero w ostatnich latach podj臋to prace nad konstruowaniem alternatyw dla jego klasycznego modelu. Jedn膮 z nich opracowa艂y Tamara Hoveling i Ariadna Izcara Gual 鈥� in偶ynierki wzornictwa przemys艂owego z Holandii.
(Nie)bezpiecze艅stwo dla kobiet
Jeszcze inn膮 dziedzin膮, w kt贸rej wyniki bada艅 naukowych maj膮 wp艂yw na komfort i bezpiecze艅stwo kobiet i m臋偶czyzn, jest BHP. Ma ono zapewni膰 bezpieczne i zdrowe 艣rodowisko i proces pracy. Jednak czy warunek ten jest spe艂niony w podobnym zakresie wobec wszystkich os贸b pracuj膮cych? Przez wiele dekad w BHP prowadzono g艂贸wnie badania nad zawodami 鈥瀖臋skimi鈥�, poniewa偶 tam dochodzi do wi臋kszej liczby nag艂ych wypadk贸w, np. w budownictwie czy g贸rnictwie. W zawodach sfeminizowanych mamy cz臋sto do czynienia z negatywnym wp艂ywem czynnik贸w o d艂ugim trwaniu (np. ekspozycja na truj膮ce substancje), a badania nad nim rzadziej si臋 prowadzi, cho膰by dlatego, 偶e wymagaj膮 one d艂ugoletnich analiz. W wyniku bada艅 z zakresu BHP tworzone s膮 r贸偶norodne rozwi膮zania maj膮ce na celu zapewnienie bezpiecze艅stwa, m.in. odzie偶 robocza. Jest ona szyta cz臋sto na wz贸r sylwetki m臋skiej, a brak dopasowania do bioder, biustu, innego rozk艂adu masy cia艂a powoduje jej ni偶sz膮 skuteczno艣膰 np. przesuwanie si臋 uprz臋偶y, niechronienie cia艂a przez kamizelki kulo- i no偶oodporne, czy zbyt lu藕ne r臋kawice ochronne i mo偶e utrudnia膰 wykonywanie pracy. W badaniach Trade Union Congress UK na grupie kobiet pracuj膮cych w s艂u偶bach ratunkowych, tylko 5% z nich stwierdzi艂o, 偶e odzie偶 nie przeszkadza im w pracy.
Powa偶ne, systemowe zagro偶enie dla zdrowia i 偶ycia kobiet (podobnie jak produkowanie kamizelek kuloodpornych w wersjach m臋skich i unisex) mo偶e stanowi膰 tak偶e utrudniony dost臋p kobiet do niekt贸rych zawod贸w specjalistycznych, w tym medycznych. Jak wskazuj膮 badania zespo艂u Christophera J.D. Wallisa, Angeli Jerath i Natalie Coburn (2022), ryzyko powik艂a艅 u pacjentek jest wyra藕nie wi臋ksze, gdy operuje je chirurg m臋偶czyzna 鈥� s膮 one o 15% bardziej nara偶one na komplikacje po operacji, a o 32% bardziej na 艣mier膰. W przypadku pacjent贸w m臋偶czyzn r贸偶nica w wynikach operacji przeprowadzanych przez chirurg贸w m臋偶czyzn i chirurg贸w kobiety jest nieznaczna. Badanie oparto na analizie danych dotycz膮cych ponad miliona trzystu tysi臋cy przypadk贸w operacji w ramach r贸偶nych specjalizacji chirurgicznych.
Dopasowana nauka
Ta gar艣膰 przyk艂ad贸w pokazuje, 偶e problem niewidzialno艣ci kobiet w nauce i praktyce spo艂ecznej oraz ignorowania ich specyficznych cech i do艣wiadcze艅 鈥� tak偶e tych zwi膮zanych z cielesno艣ci膮 鈥� jest wci膮偶 aktualny i niesie powa偶ne konsekwencje indywidualne oraz spo艂eczne. Z drugiej strony dowodzi, 偶e aktywno艣膰 naukowczy艅 鈥� wnosz膮cych do bada艅 kobiec膮 perspektyw臋, wra偶liwo艣膰, wyobra藕ni臋, kompetencje i do艣wiadczenie 鈥� mo偶e ten problem realnie przezwyci臋偶a膰. Ich obecno艣膰 i sprawczo艣膰 czyni nauk臋 bardziej r贸偶norodn膮 i w艂膮czaj膮c膮, a tym samym odpowiadaj膮c膮 na potrzeby wszystkich os贸b, bez wzgl臋du na p艂e膰. Trzeba o tym przypomina膰 i dzia艂a膰 na rzecz pe艂nego oraz r贸wnego dost臋pu kobiet i dziewcz膮t do nauki, aby by艂a ona jak najlepiej dopasowana do spo艂ecznej rzeczywisto艣ci.
Dr hab. Dominika Byczkowska-Owczarek i dr Beata Borowska podczas otwarcia wystawy i projektu 鈥�(Nie)dopasowane 鈥� o kobieco艣ci mi臋dzy biologi膮, sztuk膮 a spo艂eczn膮 norm膮鈥�, fot.: Bartosz Ka艂u偶ny (U艁)
Dialog jako metoda i warto艣膰
Projekt 鈥�(Nie)dopasowane 鈥� o kobieco艣ci mi臋dzy biologi膮, sztuk膮 a spo艂eczn膮 norm膮鈥� to przede wszystkim przestrzeni膮 spotkania i dialogu 鈥� nauki z kultur膮, uniwersytetu z uczelni膮 artystyczn膮, r贸偶nych 艣rodowisk i pokole艅, r贸偶nych sposob贸w my艣lenia. Ten dialog umo偶liwi艂 pe艂niejsze, wielowymiarowe spojrzenie na temat, kt贸ry dotyczy nas wszystkich, niezale偶nie od p艂ci: na to, jak spo艂ecze艅stwo kszta艂tuje normy dotycz膮ce cielesno艣ci i jak te normy oddzia艂uj膮 na nasze codzienne 偶ycie. 鈥�Zale偶a艂o nam na tym, by stworzy膰 przestrze艅, w kt贸rej nie tylko opowiada si臋 o sztuce, lecz tak偶e rozmawia o do艣wiadczeniu dotycz膮cym nas wszystkich 鈥� o normach, stereotypach, presji i wolno艣ci. Pokaza艂y艣my, 偶e cz艂owiek jest w centrum naszych zainteresowa艅" 鈥� podsumowuje Agata Dawidowicz, autorka i koordynatorka projektu i dodaje 鈥� 鈥�(Nie)dopasowane jako projekt naukowo-artystyczny potwierdza, jak wa偶ne jest stwarzanie mo偶liwo艣ci spotkania w r贸偶norodno艣ci: niezamykanie si臋 w kategoriach i definicjach, odwaga wychodzenia poza strefy komfortu i bezpieczne przestrzenie sal wyk艂adowych, laboratori贸w czy w艂asnych 艣rodowisk". Uniwersytet 艁贸dzki mocno podkre艣la swoj膮 spo艂eczn膮 odpowiedzialno艣膰, a tego typu inicjatywy s膮 jej przyk艂adem.
Fina艂em przedsi臋wzi臋cia by艂a dyskusja, kt贸rej nagranie jest dost臋pne na kanale .
Si艂a kobiecych do艣wiadcze艅
Do inicjatyw podkre艣laj膮cych znaczenie kobiecych do艣wiadcze艅 w nauce warto do艂膮czy膰 tak偶e projekt 鈥濿ystudiowane w 艁odzi鈥�. Jego bohaterkami s膮 kobiety, kt贸re uko艅czy艂y r贸偶ne kierunki i uczelnie 鈥� od biotechnologii i fizyki j膮drowej, przez ratownictwo medyczne, a偶 po filozofi臋, scenografi臋 czy muzyk臋. Ich kariery zawodowe cz臋sto prowadz膮 w zaskakuj膮cych kierunkach, ale 艂膮czy je jedno: pasja odkryta w toku nauki oraz decyzja, by sw贸j rozw贸j zwi膮za膰 z 艁odzi膮.
Na Uniwersytecie 艁贸dzkim tworzymy bezpieczne, otwarte i przyjazne 艣rodowisko do pracy i studiowania. Dbamy o szacunek, r贸wne traktowanie i dobrostan ca艂ej spo艂eczno艣ci akademickiej. Wspieramy r贸wno艣膰. Te warto艣ci przek艂adamy na nasze codzienne wybory i d艂ugofalowe podej艣cie 鈥� realizujemy GEP 2.0. na lata 2025鈥�2027 i razem z Rad膮 ds. R贸wnego Traktowania podejmujemy inicjatywy, kt贸re pomagaj膮 budowa膰 kultur臋 偶yczliwo艣ci i wsp贸艂odpowiedzialno艣ci.
惭补迟别谤颈补艂: dr hab. Dominika Byczkowska-Owczarek, dr Krystyna Dzwonkowska-Godula, Agata Dawidowicz
Redakcja: Agata Dawidowicz, Centrum Wsp贸艂pracy z Otoczeniem i Spo艂ecznej Odpowiedzialno艣ci Uczelni
窜诲箩臋肠颈别: Bartosz Ka艂u偶ny, Centrum Wsp贸艂pracy z Otoczeniem i Spo艂ecznej Odpowiedzialno艣ci Uczelni