W briefingu wzi臋li udzia艂 m.in. prof. Krzysztof Szwagrzyk 鈥� zast臋pca Prezesa IPN, z Katedry Archeologii Historycznej i Bronioznawstwa U艁, kt贸ry w 2008 r. zapocz膮tkowa艂 wieloletnie prace archeologiczne na Brusie, 鈥� zast臋pca dyrektora Instytutu Archeologii U艁,, prodziekan ds. nauki na Wydziale Filozoficzno-Historycznym U艁 i Dyrektor Instytutu Archeologii U艁., dr. hab. Dariusz Rogut 鈥� dyrektor 艂贸dzkiego Oddzia艂u IPN oraz pan Mariusz Goss 鈥� kierownik Oddzia艂u ds. Dziedzictwa 艁odzi w Urz臋dzie Miasta 艁odzi ().
Teren poligonu pierwotnie wchodzi艂 w sk艂ad maj膮tku Brus. W I po艂. XIX w. zosta艂 zalesiony, p贸藕niej przeznaczono go pod uprawy rolne. W p贸艂nocnej jego cz臋艣ci na pocz. XX w. wydobywano piasek i 偶wir. Ju偶 przed II wojn膮 艣wiatow膮 teren na Brusie by艂 wykorzystywany przez stacjonuj膮ce w 艁odzi jednostki wojskowe jako poligon. By艂 to plac 膰wicze艅 ze strzelnic膮 i s艂u偶y艂 g艂贸wnie do wyszkolenia strzeleckiego oraz do bie偶膮cych 膰wicze艅 praktycznych. W okresie okupacji teren poligonu s艂u偶y艂 Niemcom nie tylko do cel贸w 膰wiczebnych, ale te偶 jako miejsce do wykonywania egzekucji i grzebania cia艂a pomordowanych w ramach akcji 鈥濱ntelligenzaktion鈥� na jesieni 1939 r. (zamordowano w贸wczas na terenie wojew贸dztwa oko艂o 1000 os贸b). Po wojnie teren ten by艂 wykorzystywany tak偶e przez w艂adze komunistyczne do potajemnych poch贸wk贸w cia艂 rozstrzelanych 偶o艂nierzy podziemia antykomunistycznego. Poligon zosta艂 zamkni臋ty pod koniec lat 90. XX w. Jego cz臋艣膰 zosta艂 wykupiona przez miasto 艁贸d藕 od Agencji Mienia Wojskowego.
W dotychczasowych badaniach dot. czas贸w powojennych nacisk po艂o偶ono na odnalezienie mogi艂y rozstrzelanego i prawdopodobnie pochowanego na poligonie kpt. Stanis艂awa Sojczy艅skiego 鈥濿arszyca鈥� i jego podkomendnych 鈥� Henryka Glapi艅skiego 鈥濳lingi鈥�, Ksawerego B艂asiaka 鈥濧lberta鈥�, Alberta Ciesielskiego 鈥濵ontwi艂艂a鈥�, Stanis艂awa 呕elanowskiego 鈥濶a艂臋cza鈥� i Mariana Knopa 鈥濿艂asowa鈥�. W艣r贸d materia艂贸w 艣ledztwa OK艢ZpNP IPN w 艁odzi nr 33/2001 Zk znajduje si臋 protok贸艂 przes艂uchania prokuratora Henryka Szweda, kt贸ry z racji pe艂nionej w贸wczas funkcji by艂 艣wiadkiem egzekucji z dnia 19 lutego 1947 r. Jego podpis widnieje na protokole wykonania kary 艣mierci na 鈥濿arszycu鈥�. Henryk Szwed by艂 wielokrotnie przes艂uchiwany. Przeprowadzono wizj臋 lokaln膮 odtwarzaj膮c膮 przebieg egzekucji na 鈥濿arszycu鈥�. Zdaniem prokuratora cia艂a zabitych zosta艂y pochowane na 艂贸dzkim poligonie. Pomimo wielu pr贸b i stara艅, ich szcz膮tk贸w do dzi艣 nie odnaleziono. Badacze maj膮 dwie hipotezy w zwi膮zku z trudno艣ciami w zlokalizowaniu grobu. Pierwsza z nich zak艂ada, i偶 Szwed podczas wizji lokalnej sk艂ama艂, boj膮c si臋 odpowiedzialno艣ci karnej. Mo偶liwym jest te偶, 偶e nie艣wiadomie wprowadzi艂 w b艂膮d, bowiem w 1947 r. 鈥瀖a艂a鈥� strzelnica jeszcze nie istnia艂a, a wi臋c m贸g艂 on pomyli膰 strzelnice na mocno zmienionym terenie.
Poszukiwania mogi艂 prowadzono za pomoc膮 wykop贸w szerokop艂aszczyznowych, wykop贸w sonda偶owych oraz odwiert贸w 艣widrem. Pierwsze pr贸bne wykopy wykonano ju偶 w styczniu 1994 r. w okolicach ma艂ej strzelnicy. W maju 1997 r. wykonano 52 odwierty na obszarze wskazanym przez 艣wiadka, po艂o偶onym na zewn膮trz po艂udniowego wa艂u du偶ej strzelnicy. Nie natrafiono jednak na 艣lady wskazuj膮ce mogi艂y zbiorowe.
Do poszukiwa艅 powr贸cono dopiero po zakupieniu terenu poligonu przez Urz膮d Miasta 艁odzi w 2008 r. W latach 2008-2016 dzi臋ki wsparciu finansowemu Urz臋du Miasta 艁odzi, teren ten zosta艂 przebadany przez archeolog贸w z Instytutu Archeologii Uniwersytetu 艁贸dzkiego przy wsp贸艂pracy Oddzia艂owej Komisji 艢cigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu IPN w 艁odzi.
W pierwszym sezonie bada艅, kierowanym przez prof. Mariana G艂oska, za艂o偶ono 11 wykop贸w. Prace archeologiczne prowadzono na terenie przyleg艂ym do po艂udniowego ramienia tzw. du偶ej strzelnicy, na zach贸d od jej kulochwytu oraz na p艂askim terenie pomi臋dzy po艂udniowym kra艅cem ramion tzw. ma艂ej strzelnicy, a drog膮 dojazdow膮 do budynku wartowni. W jednym z wykop贸w natrafiono na gr贸b masowy, z kt贸rego wyekshumowano szcz膮tki 42 m臋偶czyzn. Dzi臋ki odnalezionym przy nich artefaktom (obr膮czka z grawerem, bilety okresowe) uda艂o si臋 ustali膰 to偶samo艣膰 4 ofiar 鈥濱ntelligenzaktion鈥�: W艂adys艂awa Krzemi艅skiego 鈥� urz臋dnika magistratu 艂贸dzkiego, Stanis艂awa Sapoci艅skiego 鈥� dziennikarza, Henryka Szulca 鈥� radnego miejskiego oraz Tomasza Wilko艅skiego 鈥� dyrektora Zjednoczonych Zak艂ad贸w W艂贸kienniczych K. Scheiblera i L. Grohmana. Prowadzono r贸wnie偶 poszukiwania na terenie wskazanym przez H. Szweda jako miejsce poch贸wku 鈥濿arszyca鈥�. Dzi臋ki zachowanej dokumentacji fotograficznej uda艂o si臋 namierzy膰 miejsce, w kt贸rym prowadzono prace w 1994 r. 鈥� teraz dodatkowo rozszerzono sprawdzony teren. Niestety nie uda艂o si臋 w贸wczas odnale藕膰 grobu 鈥濿arszyca鈥�.
W 2009 r. otwarto 39 wykop贸w. Przebadano teren na zach贸d od kulochwytu du偶ej strzelnicy. Odkryto tutaj kolejny gr贸b ze szcz膮tkami 4 os贸b z otworami w czaszce od broni strzeleckiej wyprodukowanej w 1945 r. Zlecone w ramach 艣ledztwa IPN badania antropologiczne i genetyczne nie potwierdzi艂y, 偶e jedn膮 z tych ofiar m贸g艂 by膰 鈥濿arszyc鈥�. Przeprowadzono tak偶e prace w p贸艂nocnym kra艅cu kulochwytu du偶ej strzelnicy, na polance po艂o偶onej na zach贸d od po艂udniowego kra艅ca kulochwytu. Odkryto kolejn膮 mogi艂臋 zbiorow膮 ze szcz膮tkami 24 os贸b. Prace prowadzono tak偶e na terenie tzw. kaloryfera, czyli wa艂贸w ziemnych usytuowanych na zach贸d od kulochwytu. Ostatnim przebadanym w sezonie obszarem by艂 teren przy ma艂ej strzelnicy.
Od 2010 r. prace kontynuowano pod kierownictwem 鈥� wykonano w贸wczas 13 wykop贸w. Skoncentrowano si臋 na terenie le偶膮cym na po艂udnie od drogi dojazdowej od ul. Kra艅cowej do budynku 鈥炁泈ietlicy鈥� i polanki pe艂ni膮cej dzi艣 rol臋 parkingu, terenie le偶膮cym na zach贸d od nasypu kulochwytu du偶ej strzelnicy. W jednym z wykop贸w natrafiono na gr贸b z fragmentami szkieletu ludzkiego. W kolejnych wykopach odkryto nast臋pne jamy grobowe ze szcz膮tkami kolejno 3 i 28 os贸b. Wydaje si臋, 偶e osoby pochowane w tych trzech grobach zamordowane zosta艂y podczas kolejnej niemieckiej akcji eksterminacyjnej.
W 2011 r. natrafiono na kolejny gr贸b, z kt贸rego wyekshumowano szcz膮tki 13 ofiar. W kolejnych sezonach badawczych nie znaleziono ju偶 mogi艂 i szcz膮tk贸w ludzkich.
Podsumowuj膮c 鈥� w trakcie bada艅 archeologiczno-ekshumacyjnych, w latach 2008鈥�2016, na terenie poligonu 艁贸d藕-Brus wyeksplorowano 158 wykop贸w archeologicznych 鈥� zar贸wno sonda偶owych jak i szerokop艂aszczyznowych. W efekcie bada艅 wyekshumowano 7 grob贸w masowych zawieraj膮cych 艂膮cznie, szcz膮tki 115 ofiar represji hitlerowskich i stalinowskich. Pozyskano tak偶e ogromny zbi贸r zabytk贸w ruchomych b臋d膮cy cennym 藕r贸d艂em do studi贸w nad 偶yciem mieszka艅c贸w przedwojennej 艁odzi.
Do tego nale偶y doliczy膰 ofiary ekshumowane w dniach 6-7 czerwca 1965 r. z grobu masowego znajduj膮cego si臋 za kulochwytem du偶ej strzelnicy. Szcz膮tki podj臋to przy pomocy 偶o艂nierzy 艂贸dzkiego garnizonu KBW na wniosek Prokuratury Powiatowej dla Dzielnicy 艁贸d藕-Polesie, a nast臋pnie poddano ogl臋dzinom przez bieg艂ych lekarzy ZMS WAM. W wykopie o wymiarach 3脳4 m i g艂臋boko艣ci 3 m odkryto szcz膮tki 39-41 osobnik贸w p艂ci m臋skiej, odzie偶 cywiln膮 i przedmioty osobiste oraz fragmenty gazety w j臋zyku polskim. Na podstawie zezna艅 艣wiadk贸w odkryt膮 mogi艂臋 powi膮zano z egzekucj膮 przeprowadzon膮 w 1941 r. 3 lipca 1965 r. szcz膮tki pochowano uroczy艣cie na terenie Muzeum na Radogoszczu w 艁odzi. W 2004 r. na tym terenie przeprowadzono prace weryfikacyjno-sonda偶owe, po艂膮czone z analiz膮 antropologiczn膮 wydobytych szcz膮tk贸w i ponownie je pochowano, pakuj膮c najpierw w worki, a potem cztery trumny. Dopiero 16 lipca 2018 r. na zlecenie Biura Upami臋tniania Walk i M臋cze艅stwa IPN szcz膮tki te zosta艂y ekshumowane z terenu muzeum. Pozwoli艂o to na wykonanie kolejnej ekspertyzy antropologicznej przez specjalist贸w z ZMS UM we Wroc艂awiu tym razem na zlecenie Biura Poszukiwa艅 i Identyfikacji IPN. W oparciu o lewe ko艣ci udowe ustalono, 偶e szcz膮tki pochodzi艂y od 39 os贸b p艂ci m臋skiej. Wyniki tych prac potwierdzi艂y, 偶e mamy do czynienia z ofiarami represji niemieckich, zatem wykluczy膰 nale偶y, 偶e w艣r贸d nich znajduj膮 si臋 szcz膮tki 鈥濿arszyca鈥� i jego podkomendnych.
Obecne badania, w kt贸rych w ramach 膰wicze艅 terenowych udzia艂 bior膮 tak偶e studenci archeologii U艁, zaplanowane zosta艂y na 3 tygodnie (28 czerwca 鈥� 16 lipca 2021 r.). Pracami kieruj膮 z Biura Poszukiwa艅 i Identyfikacji IPN oraz dr Olgierd 艁awrynowicz z Instytutu Archeologii U艁
Tekst: Instytut Archeologii U艁
Fot. Bartosz Ka艂u偶ny (Wydzia艂 Filozoficzno-Historyczny U艁)