Konkurs im. J.J. Lipskiego rokrocznie organizuje Stowarzyszenie przeciw Antysemityzmowi i Ksenofobii Otwarta Rzeczpospolita. Celem przedsi臋wzi臋cia jest wy艂onienie najlepszej pracy magisterskiej z obszaru humanistyki i nauk spo艂ecznych, kt贸rej autor bada istotne zjawiska i problemy mo偶liwe do zaobserwowania od XIX w. do czas贸w wsp贸艂czesnych.
W napisanej pod opiek膮 naukow膮 dra hab. Krzysztofa Matuszewskiego pracy Piotr Franciszek Piasek nawi膮zuje do opublikowanego przez Georges鈥檃 Bataille鈥檃 w latach 1933-34 eseju 鈥濸sychologiczna struktura faszyzmu鈥�. Francuski filozof proponowa艂 definicj臋 tytu艂owego zjawiska, kt贸ra skupia艂a si臋 na strukturalnych (psychologicznych) zale偶no艣ciach pojawiaj膮cych si臋 mi臋dzy r贸偶nymi grupami spo艂ecznymi w obliczu kryzysu wewn膮trzspo艂ecznego 鈥� najcz臋艣ciej ekonomicznego.
Piotr Piasek 鈥� laureat XXVII edycji Konkursu prac magisterskich im. Jana J贸zefa Lipskiego
W swojej pracy magisterskiej aktualizuj臋 logik臋 proponowan膮 przez Bataille鈥檃. Jest to niezb臋dne, poniewa偶 dokona艂a si臋 od tamtego czasu zmiana w stosunkach 鈥瀙rzyci膮gania鈥� i 鈥瀘dpychania鈥� 鈥� w tym, co wed艂ug Bataille鈥檃 jest kluczowe dla powstawania ugrupowa艅 religijnych oraz politycznych. W mojej pracy staram si臋 odnale藕膰 te elementy krajobrazu politycznego, kt贸re obecnie odpowiadaj膮 faszystowskiemu 鈥瀙rzyci膮ganiu鈥� i 鈥瀘dpychaniu鈥�.
Te dwa terminy oznaczaj膮 po prostu to, co wywo艂uje w nas pozytywne lub negatywne odczucia. Dla ruchu faszystowskiego, jak opisywa艂 go Bataille, istotne by艂o ukazanie przemiany czego艣 odpychaj膮cego w co艣 pozytywnego 鈥� chocia偶by w szans臋. Tak w艂a艣nie dzia艂a motywowanie ludzi do dzia艂ania w obliczu kryzysu: przemieniamy sytuacj臋, kt贸ra mo偶e z pozoru wydawa膰 si臋 bez wyj艣cia w tak膮, kt贸r膮 widzimy ju偶 jako potencjaln膮 korzy艣膰 dla nas. Nie zawsze jest niew艂a艣ciwe, wszystko zale偶y od tego, jakim (czyim) kosztem si臋 to wydarza
鈥� wyja艣nia Piotr Piasek.
Jak t艂umaczy zwyci臋zca konkursu, podj臋ty przez niego temat jest wa偶ny przynajmniej z dw贸ch powod贸w. Pierwszy to pojawianie si臋 na scenie politycznej w r贸偶nych krajach specyficznych, reakcyjnych ruch贸w hybrydowych, kt贸re tak jak XX-wieczny faszyzm odwo艂uj膮 si臋 zar贸wno do element贸w klasycznie odbieranych jako prawicowe, jak i lewicowe.
Ruchy te porzuci艂y symboliczno-intelektualne zaplecze faszystowskie 鈥� nie nawi膮zuj膮 otwarcie np. do pism propagandowych kojarzonych z faszyzmem, nie korzystaj膮 z faszystowskich symboli. Aby m贸c zatem zrozumie膰 istot臋 tych ruch贸w, nale偶y przeanalizowa膰 stosowane przez nie taktyki oraz pe艂nione przez nie spo艂eczne funkcje. Bataillowska definicja pozwala dostrzec gro偶膮c膮 nam faszyzacj臋 tam, gdzie do tej pory widzieli艣my jedynie populizm lub autorytaryzm.
鈥� dodaje laureat.
Autor zwyci臋skiej pracy magisterskiej wyja艣nia, 偶e temat ten jest r贸wnie偶 istotny w kontek艣cie agresji Federacji Rosyjskiej na Ukrain臋.
Przy w艂a艣ciwej aktualizacji my艣li Bataille鈥檃 faszystowski charakter Rosji mo偶na by艂o zauwa偶y膰 ju偶 przed wieloma laty. Zw艂aszcza w obliczu ofensywy retorycznej podj臋tej przez kremlowskich polityk贸w i tamtejsze media, kt贸re okre艣laj膮 Ukrain臋 jako pa艅stwo faszystowskie, istotna jest demistyfikacja strategii rosyjskiego agresora. Dzisiejsze dzia艂ania wojenne w du偶ej mierze maj膮 niekinetyczn膮, informacyjn膮 form臋 鈥� niekoniecznie s膮 podobne do wyra藕nych, fizycznych i bezpo艣rednich star膰 znanych z pocz膮tku XX stulecia. Obecnie rozgrywaj膮 si臋 r贸wnie偶 tam, gdzie sp贸jno艣膰 pa艅stwa budowana jest kosztem stabilno艣ci otoczenia mi臋dzynarodowego.
M贸wi膮c w skr贸cie: przy obecnym rozwoju medi贸w cyfrowych pa艅stwa bazuj膮ce na zafa艂szowanym obrazie 艣wiata d膮偶膮 do destrukcji tych podmiot贸w, kt贸rych narracje nie pokrywaj膮 si臋 z prezentowan膮 przez pa艅stwa uproszczon膮 wizj膮 rzeczywisto艣ci. Istotno艣膰 tej kwestii wynika przede wszystkim z naszej zale偶no艣ci od ci膮g艂ego przep艂ywu informacji. Oznacza to, 偶e im wi臋kszy kryzys gospodarczy, tym wi臋ksza niestabilno艣膰 emocjonalna, a tym samym powa偶niejsze zagro偶enie p艂yn膮ce z mo偶liwo艣ci manipulowaniem informacjami przez podmioty, kt贸rym zale偶y na naszej niestabilno艣ci
鈥� t艂umaczy.
Piotr Piasek sugeruje, 偶e powr贸t faszyzmu jest mo偶liwy, lecz 艂atwo przeoczy膰 oznaki jego odrodzenia, gdy szuka si臋 ich w niew艂a艣ciwym miejscu.
艁atwiej by艂oby dostrzec zagro偶enie, je艣li na chwil臋 zapomnieliby艣my o brunatnych i czarnych koszulach, r贸zgach i sztandarach, a skupili si臋 na specyficznych dla faszyzmu procesach grupowych. To w ramach tych proces贸w dochodzi do koncentracji w艂adzy w imi臋 utworzenia instancji, kt贸ra motywuje obywateli do walki z kryzysem spo艂eczno-ekonomicznym.
Takiej sytuacji sprzyja oczywi艣cie os艂abienie mechanizm贸w demokratycznych. Je艣li przyj膮膰, 偶e w XXI w. liczba sytuacji kryzysowych b臋dzie stale rosn膮膰, a niezadowolenie spo艂eczne si臋 nasili, to przy kr贸tkiej pami臋ci historycznej i braku dalekowzrocznych dzia艂a艅 politycznych ro艣nie zagro偶enie odrodzenia si臋 faszyzmu
鈥� ocenia filozof.
Wed艂ug autora faszyzm powszechnie wywo艂uje specyficzne skojarzenia, kt贸re niejednokrotnie zaciemniaj膮 obraz i os艂abiaj膮 nasze mo偶liwo艣ci oceny niebezpiecze艅stwa. Wyja艣nia to w ten spos贸b:
Zajmowanie si臋 kwesti膮 faszyzmu w XXI wieku mo偶e przywodzi膰 na my艣l pr贸by wzbogacenia si臋 przez pras臋 brukow膮 na publikacjach dotycz膮cych tragicznych lecz odleg艂ych temat贸w. Mo偶e te偶 kojarzy膰 si臋 z 偶膮dz膮 sensacji i niezdrowymi fantazjami sadomasochistycznymi. Jednak w艂a艣nie kiedy porzucimy t臋 warstw臋 symboliczn膮 i zaczniemy bada膰 zale偶no艣ci strukturalne 鈥� zw艂aszcza te, kt贸re odnosz膮 nas do codziennych sytuacji 鈥� zwi臋kszymy nasz膮 艣wiadomo艣膰 dotycz膮c膮 zagro偶enia.
W tym celu powinni艣my zadawa膰 sobie pytania, dlaczego co艣 spontanicznie odrzucamy lub si臋 na co艣 zgadzamy oraz dlaczego nasz stosunek do danego zagadnienia zmienia si臋 z akceptacji w odrzucenie lub odwrotnie. Taka 艣wiadomo艣膰 b臋dzie niezwykle cenna w obliczu prognozowanych kryzys贸w spo艂eczno-gospodarczo-ekologicznych.
Piotr Piasek ostrzega jednak, 偶e 艣wiadomo艣膰 dotycz膮ca odradzaj膮cego si臋 faszyzmu nie jest wystarczaj膮ca, by zjawisku zapobiec.
Kluczowe jest tutaj nadanie sensu dzia艂aniom, kt贸re maj膮 pom贸c przezwyci臋偶y膰 nam trudno艣ci, wzmocnienie naszej motywacji. Dlatego korzy艣ci z rozwa偶ania zagadnie艅 faszyzmu 鈥� zagadnie艅 specyficznie historiozoficznych 鈥� mog膮 by膰 tak偶e praktyczne. Bataille uczy nas, 偶e do zmiany jakiego艣 stanu rzeczy od 艣rodk贸w materialnych du偶o istotniejsza jest sama wola dzia艂ania, a ta pojawia si臋 zawsze w efekcie poczucia sensu. Faszyzm jest niestety swoist膮 chorob膮 demokracji, kt贸ra toczy j膮 w momentach nasilonych kryzys贸w. Dlatego wszystkich, kt贸rzy zainteresowani s膮 podtrzymaniem obecnego ustroju politycznego, powinny obchodzi膰 nie tylko kwestie materialnego dobrobytu, lecztak偶e szczeg贸lna dba艂o艣膰 o poczucie sprawczo艣ci obywateli
鈥� podsumowuje badacz.
Tekst 藕r贸d艂owy: Piotr Piasek
Redakcja: Bartosz Ka艂u偶ny (Centrum Promocji U艁)