91滴滴

Piotr Stachlewski 鈥� urodzony w 1964 roku w 艁odzi. Studia na Wydziale Grafiki PWSSP w 艁odzi w latach 1983-1988. Od 1987 pracuje w macierzystej uczelni, przechodz膮c wszystkie szczeble kariery akademickiej. W latach 2008-2012 Kierownik Katedry Malarstwa Rysunku i Rze藕by na Wydziale Grafiki i Malarstwa. W 2015 roku otrzyma艂 tytu艂 Profesora sztuk plastycznych. Obecnie kieruje Pracownia台 Malarstwa i Dzia艂an虂 Interdyscyplinarnych w Instytucie Malarstwa i Rysunku. Cz艂onek Rady Uczelni ASP im.W艂. Strzemi艅skiego w 艁odzi w kadencji 2021-2024. Tw贸rczos虂c虂 w zakresie malarstwa, grafiki i ceramiki. Wzi膮艂 udzia艂 w ponad 200 wystawach indywidualnych i zbiorowych w Polsce i za granica台. 

Uhonorowany mie台dzy innymi: Wyr贸z虈nieniem na Krajowej Wystawie Malarstwa M艂odych, Konkurs im. Eugeniusza Gepperta we Wroc艂awiu w 1996, Grand Prix na I Og贸lnopolskim Konkursie Grafiki im. Ludwiga Meidnera w Oles虂nicy w 2008, III Nagroda na X Quadriennale Drzeworytu i Linorytu Polskiego w Olsztynie w 2011, w 2020 otrzyma艂 r贸wnie偶 wyr贸偶nienie na konkursie Surface Impressions w Lincoln, (NE) USA. 

Marek Doma艅ski 鈥� fotograf i nauczyciel akademicki, aktywny w dziedzinach tw贸rczo艣ci wizualnej i publicystycznej. Na wystawach prezentuje fotografie inscenizowane, dokumentalne, a tak偶e obiekty i rysunki. Autor i wsp贸艂autor kilku monografii oraz innych publikacji. Kurator i wsp贸艂tw贸rca projekt贸w badawczych. Pracuje w Akademii Sztuk Pi臋knych im. W艂adys艂awa Strzemi艅skiego w 艁odzi, gdzie w Instytucie Fotografii i Multimedi贸w prowadzi Pracowni臋 Obrazowania Fotograficznego.

KREW MIASTA

Kiedy w 1968 roku przet艂umaczono z j臋zyka holenderskiego ksi膮偶k臋 Johana Huizingi zatytu艂owan膮 鈥濰omo Ludens鈥�, 艂贸dzki klub sportowy Widzew nie by艂 jeszcze powszechnie rozpoznawalnym WIDZEWem. Sukcesy pi艂karzy 艁KS-u przysz艂y dopiero w latach siedemdziesi膮tych. Cho膰 Huizinga po艣wi臋ca sportowi niewiele uwagi, stwierdza, 偶e: 鈥濭艂贸wne formy zawod贸w sportowych s膮 z natury rzeczy sta艂e i prastare鈥�  . Zauwa偶a r贸wnie偶 kompensacyjne funkcje sportu, co w kontek艣cie aktualnie obserwowanych 鈥瀢ojen klub贸w pi艂karskich鈥� wydaje si臋 szczeg贸lnie istotne. Dostrzega tak偶e w widowisku sportowym niekt贸re funkcje teatru. W tym kontek艣cie warto odwo艂a膰 si臋 do zdefiniowanego przez Arystotelesa w VI rozdziale 鈥濸oetyki鈥� poj臋cia katharsis (oczyszczenia). Doznania, kt贸re pozwala prze偶y膰 wywo艂ane przez sztuk臋 emocje i dozna膰 wewn臋trznego oczyszczenia. Jak wida膰, pojawiaj膮 si臋 tu pewne w膮tki, kt贸re 艂膮cz膮 sztuk臋 i sport. 
Kluby sportowe powsta艂y w XIX wieku w Anglii i, jak pisze Huizinga, 鈥瀠macnia艂y ducha lokalnej wsp贸lnoty i solidarno艣ci.鈥�  Ich rozw贸j i popularno艣膰 spowodowa艂y, 偶e sta艂y si臋 istotnym elementem kultury masowej. Celowo przywo艂uje tu okre艣lenie b臋d膮ce tytu艂em ksi膮偶ki Antoniny K艂oskowskiej鈥�,  trafnie analizuj膮cej przedmiotowe zjawisko w XX wieku. W powojennej Polsce rywalizacja w sporcie mia艂a nie tylko szcz膮tkowy ju偶 wymiar ludyczny, ale przede wszystkim polityczny. Osi膮gni臋cia polskich pi艂karzy potwierdza艂y wy偶szo艣膰 ustroju PRL nad kapitalizmem. Dzi艣 pi艂ka no偶na jest pot臋偶n膮 ga艂臋zi膮 przemys艂u rozrywkowego, kt贸ry niestety nadal uwik艂any jest politycznie. Problem ten przewija si臋 w dyskusjach na temat rozgrywania meczy z reprezentacjami pa艅stw totalitarnych, b膮d藕 organizowania zawod贸w w krajach zarz膮dzanych przez skompromitowane dyktatury. 
W 艁odzi najbardziej widoczna jest rywalizacja dw贸ch klub贸w sportowych: jednego z najstarszych w Polsce, za艂o偶onego 1908 roku 艁贸dzkiego Klubu Sportowego oraz b臋d膮cego spadkobierc膮 tradycji TMRF Widzew Robotniczego Towarzystwa Sportowego Widzew, kt贸re zosta艂o za艂o偶one w 1910 roku. Dla osoby nie zainteresowanej futbolem rywalizacja obu klub贸w manifestuje si臋 g艂贸wnie przez r贸偶ne konfrontacyjne dzia艂ania kibic贸w. Ich plemienna przynale偶no艣膰 i instynkt terytorialny widoczne s膮 na murach 艂贸dzkich kamienic i blok贸w w formie charakterystycznych grafitti. Wykonane s膮 one zwykle bia艂膮, czerwon膮 i czarn膮 farb膮 co jest skutkiem wierno艣ci klubowym barwom. Tego typu aktywno艣膰 widoczna by艂a ju偶 na murach miast staro偶ytnej Grecji i Rzymu.
Wsp贸艂czesne grafitti wykonane s膮 przy u偶yciu farb w spraju, niekiedy z pomoc膮 szablon贸w. S膮 to zwykle dzie艂a anonimowe, co nie wyklucza istnienia gwiazd, takich jak Banksy, kt贸ry stworzy艂 i skapitalizowa艂 w艂asn膮 legend臋. Jego antysystemowe wypowiedzi maj膮 silne przes艂anie i wpisuj膮 si臋 w strategi臋 miejskiej partyzantki. Dzia艂anie niespodziewane i w ukryciu  jest tak偶e modus operandi 艂贸dzkich kibic贸w. Ich aktywno艣膰 jest oczywi艣cie mniej zr贸偶nicowana pod wzgl臋dem formy i wydaje si臋 pe艂ni膰 jedynie funkcje manifestacji lojalno艣ci wobec klubu oraz obwieszcza膰 gotowo艣膰 do dzia艂ania w imi臋 obrony jego dobrego imienia, nieustannie podwa偶anego przez plastyczn膮 aktywno艣膰 innych kibic贸w.
Najwi臋ksze wra偶enie robi chyba liczba grafitti na obszarze ca艂ego miasta i okolic. Mieszka艅cy 艁odzi zdaj膮 si臋 nie zauwa偶a膰 ich wszechobecno艣ci prawdopodobnie na skutek habituacji . Te malarskie manifestacje maj膮 pot臋偶ny 艂adunek emocjonalny, nie tylko w brutalnej tre艣ci, ale i formie. To w艂a艣nie te cechy przyku艂y uwag臋 Piotra Stachlewskiego, kt贸rego malarska wra偶liwo艣膰 sprowokowa艂a do reakcji. Szczeg贸lnie intryguj膮ce w tym kontek艣cie wydaje si臋 by膰 si臋gni臋cie przez autora po aparat fotograficzny i typologiczn膮 strategi臋 dokumentu fotograficznego. Uprawiaj膮c z sukcesem swoje malarskie rzemios艂o, Piotr Stachlewski si臋gn膮艂 po fotografi臋 i konsekwentnie przez wiele lat rejestrowa艂 setki widok贸w miasta, w kt贸rych dominuj膮 grafitti wykonane przez kibic贸w RTS i 艁KS. W tych fotografiach, kt贸re jedynie pozornie s膮 cytatami z rzeczywisto艣ci, zapisana zosta艂a dojmuj膮ca przemoc i bezsilno艣膰. Ludzie wykonuj膮cy te wizualne akty wandalizmu realizuj膮 prawdopodobnie potrzeb臋 sprawczo艣ci, kt贸rej nie mog膮 realizowa膰 w bardziej tw贸rczy spos贸b. Kluby sportowe przydzieli艂y im role widz贸w, kt贸rzy swoje emocje s膮 w stanie roz艂adowa膰 tylko w formie agresywnych zachowa艅, prowadz膮cych niekiedy do przemocy. Widoczna jest ona r贸wnie偶 w tre艣ci i formie graffiti. Poniewa偶 nie s膮 to dzie艂a trwa艂e, a cz臋sto stanowi膮 r贸wnie偶 form臋 wyzwania domagaj膮cego si臋 odpowiedzi, s膮 modyfikowane przez kibic贸w rywalizuj膮cych grup. Te zmiany dotycz膮 zar贸wno formy jak i tre艣ci. Obserwujemy co艣 w rodzaju wizualnego j臋zyka, kt贸ry s艂u偶y wymianie obelg i apolegetyzowaniu bohaterstwa w艂asnej dru偶yny i jej kibic贸w. Powstaj膮 w ten spos贸b, nak艂adaj膮ce si臋 na siebie warstwy, uzupe艂niane przez zamalowuj膮cych napisy gospodarzy posesji palimpsesty. 
Jest to jedna z cech, kt贸re szczeg贸lnie przyku艂a uwag臋 Piotra Stachlewskiego. Jako wra偶liwy artysta dostrzeg艂 te istotne elementy malarskich w艂a艣ciwo艣ci 鈥瀔ibicowskiej sztuki ludowej鈥� i zdecydowa艂 si臋 na ich sfotografowanie. Obrazy prezentowane na wystawie 鈥濳rew miasta鈥� sprawia膰 mog膮 wra偶enie beznami臋tnie wykonanej rejestracji zjawiska 鈥� jednej z manifestacji metaobiektu, jakim sta艂 si臋 wsp贸艂czesny sport. S膮 jednak efektem dalekiej od oboj臋tno艣ci postawy autora, kt贸ry odczuwa g艂臋bok膮 potrzeb臋 reagowania na manifestuj膮c膮 si臋 na gigantyczna skal臋 wizualn膮 przemoc. Nie jest to neutralny zapis, a pe艂na emocji pr贸ba wskazania istotnego, wielowymiarowego problemu. Redukcja do czerni, bieli i czerwieni jest wa偶n膮 decyzj膮, kt贸ra wskazuje na silne emocjonalne zaanga偶owanie. Nie wyklucza to jednak dokumentalnego charakteru tych fotografii.
Dzi臋ki odpowiedniemu kadrowaniu fotografia uwidacznia brutalno艣膰 nie tylko w tre艣ci, lecz tak偶e i w malarskiej formie. Autor tak opisuje to do艣wiadczenie: 
Wej艣cie z aparatem w miejsk膮 przestrze艅 zelektryzowa艂o mnie naoczno艣ci膮 鈥瀢ojny na murach鈥�: zamalowane miasto, kluby i ich kibice walcz膮cy o pieni膮dze na stadiony , przypominaj膮cy w艂adzy zasi臋g swojej dominacji. Gdzie艣 poza 艁odzi膮 w kibolskiej bijatyce kto艣 poni贸s艂 艣mier膰. Czerwie艅 sta艂a si臋 metafor膮 krwi konkretnego m艂odego cz艂owieka a nie jedynie estetycznym wyborem.
鈥濪la wi臋kszo艣ci Ludzi zobaczenie 艣wiata wci膮偶 oznacza przede wszystkim zobaczenie w艂asnego miasta鈥� . Piotr Stachlewski 鈥瀦obaczy艂鈥� 艁贸d藕 przez pryzmat wizualnie manifestuj膮cego si臋 konfliktu, kt贸ry w komentarzu do swoich prac opisuje nast臋puj膮co:
艁贸d藕 jest podzielona. Granica dziel膮ca miasto na strefy kibolskich wp艂yw贸w dla niezaanga偶owanego sportowo mieszka艅ca  nie jest widoczna. Gdyby艣my jednak chcieli j膮 nanie艣膰 na map臋 nale偶a艂oby kilkakrotnie przemierzy膰 miasto, najlepiej ze wschodu na zach贸d lub odwrotnie, i pilnie obserwowa膰 grafitti znak贸w. To znaki definiuj膮 obszary wp艂yw贸w, wyznaczaj膮 wielko艣膰 terytorium. Wojna pomi臋dzy pseudokibicami 艁KS i Widzewa wyzwala skrajne emocje. Oko艂ostadiaonowe starcia lub ich zorganizowana wersja czyli tzw. ustawki bywaj膮 naznaczone krwi膮. S膮 ofiary i bohaterowie, jest uznanie i pami臋膰 . Oraz nienawi艣膰. Ta na murach wyra偶ana jest ekspresj膮 liter, konstrukcj膮 ca艂ego napisu, wulgarno艣ci膮 por贸wna艅. Tekst ze 艣ciany ma obrazi膰, wyszydzi膰, przyr贸wna膰 do tego, co dla mentalno艣ci 鈥瀔ibica鈥� jest najgorsze. Ponadto jest jeszcze si艂a agresywnego kontrastu pomi臋dzy biel膮 a czerwieni膮, kt贸ra w naturalny spos贸b przykuwa uwag臋.  Ale barwy to偶same z narodowymi musz膮 by膰 na艂o偶one we w艂a艣ciwym porz膮dku, bo ten porz膮dek wyr贸偶nia i nie ma miejsca na pomy艂k臋, bo pomy艂ka to zdrada. 
Przypadek sprawi艂, 偶e oba zespo艂y maj膮 czerwie艅 w klubowym godle. Naznaczone sprayem 艣ciany budynk贸w, wywo艂uj膮 efekt miasta umazanego we krwi, bo ten konflikt jest 鈥瀗a 偶ycie i 鈥� conajmniej krew鈥�. Miejsce w tabeli klubowych rozgrywek nie ma znaczenia, tu nie chodzi o sport. Jego miejsce zaj臋li艣my 鈥瀖y鈥� i nasze rewiry, nasza przestrze艅, 鈥炩��spokojne centrum ustalonych warto艣ci鈥� (Yi-Fu Tuan).         
Terytorium zaczyna si臋 we w艂asnym pokoju, gdzie nad 艂贸偶kiem wisi klubowa flaga. Namalowana mo偶e by膰 te偶 na o艣cie偶y drzwi do mieszkania. Obmalowane s膮 drzwi 鈥瀖ojej鈥� klatki, oznaczone wn臋trze 鈥瀗aszego鈥� podw贸rza i wjazd do 鈥瀢sp贸lnej鈥� bramy. Ka偶dy element ma艂ej i du偶ej architektury, kom贸rka, gara偶, p艂ot a nawet drzewo s膮 stygmatyzowane. Terytorium si臋 rozrasta i p臋cznieje do osiedli i dzielnic, dostrzegalne jest we wsiach i okolicznych miasteczkach. Napisy ostrzegaj膮 i zapewniaj膮 o lojalno艣ci. Wielko艣膰! Ona r贸wnie偶 ma znaczenie! Monumentalno艣膰 napis贸w niekiedy imponuje (wyczuwa si臋 tu zbiorowy wysi艂ek), ale cz臋艣ciej przera偶a, bo niesie ze sob膮 niepokoj膮cy aspekt magii i zaklinania. Nie bez znaczenia jest konkurencja we w艂asnym obozie, zwyk艂a ch臋膰 zaimponowania i oczekiwanie uznania.
Granica terytorium nie do ko艅ca jest oczywista. Niekiedy zaciera si臋 na skutek walki na kilku frontach: z jednej strony 鈥� z w艂a艣cicielami nieruchomo艣ci zobowi膮zanymi do usuwania gwiazd Dawida i swastyk , z drugiej 鈥� z dywersantami, przemalowuj膮cymi dwie pierwsze litery nazwy 鈥瀗aszego klubu鈥� bo ta trzecia, paradoksalnie, jest taka sama. Walczy si臋 te偶 nowym nak艂adem farby z niszczycielskim dzia艂aniem czasu. Te przemalowania i poprawki to niezwykle interesuj膮cy bodziec wizualny, cz臋sto wzbogacony o materi臋 nieprzystosowanego do przyj臋cia farby pod艂o偶a, co pog艂臋bia s艂aba jako艣膰 u偶ytych barwnik贸w. Eroduj膮ce kolory tworz膮 ciekawe, zaciekaj膮ce materie. W tej ca艂ej 鈥瀊rzydocie鈥� pozostaje jednak 鈥瀙i臋kno鈥� zdeformowanych liter, wciskanych w przypadkowo wybran膮 p艂aszczyzn臋 czy trafne wykorzystanie koloru zastanego pod艂o偶a. Ka偶demu aktowi klubowego wandalizmu towarzyszy po艣piech, ryzyko i adrenalina, bo wszystko co nielegalne, ma swoj膮 cen臋.

Marek Doma艅ski, Piotr Stachlewski
艁贸d藕 2023

Antysemityzm w polskiej pi艂ce no偶nej pojawi艂 si臋 kr贸tko po odzyskaniu niepodleg艂o艣ci i nasila艂 si臋 w miar臋, gdy stawa艂 si臋 coraz wa偶niejszym w膮tkiem spor贸w politycznych. W wielokulturowym i mocno podzielonym politycznie kraju w okresie mi臋dzywojnia powstawa艂y kluby oparte o przynale偶no艣膰 religijn膮, etniczn膮 czy klasow膮. Te ostatnie podzia艂y mia艂y cz臋sto g艂臋bsze znaczenie ni偶 etniczno艣膰, np. polscy robotnicy wspierali socjalistyczne kluby 偶ydowskie zwi膮zane z parti膮 Bund przeciwko klubom polskim, ale kojarzonym z endecj膮, a 偶ydowscy robotnicy wspierali socjalistyczne kluby polskie graj膮ce przeciwko zespo艂om 偶ydowskim funkcjonuj膮cym pod parasolem syjonistycznego ruchu Makkabi. W Krakowie s艂ynne do dzi艣 okre艣lenie 鈥炁泈i臋ta wojna鈥� nie dotyczy艂o wcale przed Drug膮 Wojn膮 艢wiatow膮 mecz贸w mi臋dzy Wis艂膮 a Cracovi膮, a zawzi臋tej i upolitycznionej rywalizacji mi臋dzy dwoma klubami 偶ydowskimi: Makkabi i Jutrzenk膮.

呕ydowskich klub贸w sportowych w Polsce nie ma od ponad 80-lat. A antysemityzm oko艂ostadionowy kwitnie. Antysemickie grafiki i przy艣piewki kojarz膮 si臋 przede wszystkim z 艁odzi膮, Krakowem i Rzeszowem. W Krakowie, nazywani 呕ydami kibice Cracovii 鈥瀙rzej臋li鈥� ten epitet. Na ich flagach, szalach i graffiti mo偶na zobaczy膰 gwiazd臋 Dawida, nie przypadkiem stadion klubu przy ul. Ka艂u偶y nazywany bywa 鈥瀂iemi膮 艢wi臋t膮鈥�. Historycznie, Cracovia by艂a klubem wielokulturowym, nie stawiaj膮cym barier zwi膮zanych z identyfikacj膮 religijn膮 czy etniczn膮. Z kolei Wis艂a by艂a jednym z pierwszych polskich klub贸w ho艂duj膮cych zasadzie numerus nullus i zatrudniaj膮cych wy艂膮cznie Polak贸w wyznania rzymskokatolickiego. Oczywi艣cie mowa o okresie przedwojennym, w ostatnich kilkunastu latach jedn膮 z najwi臋kszych gwiazd Bia艂ej Gwiazdy by艂 Maor Melikson, reprezentant Izraela, w swoim czasie czo艂owy pi艂karz polskiej ligi.

W 艁odzi, oba najs艂ynniejsze kluby mia艂y w艣r贸d za艂o偶ycieli osoby pochodzenia 偶ydowskiego, jednak dla obu 鈥炁紋dowski鈥� jest ten drugi. Brakuje pozytywnego 鈥瀙rzej臋cia鈥� epitetu w za艂o偶eniu obra藕liwego i uczynienia go elementem w艂asnej to偶samo艣ci, z czym mamy do czynienia w Cracovii, londy艅skim Tottenhamie czy Ajaxie Amsterdam. To przyczynia si臋 do utrwalania wizerunku 艁odzi jako miasta szczeg贸lnie antysemickiego, mimo 偶e fani 艁KS i Widzewa s膮 r贸wnie偶, na murach, w przy艣piewkach stadionowych, a wsp贸艂cze艣nie na forach internetowych, l偶eni antysemickimi obelgami przez kibic贸w dru偶yn spoza naszego miasta. Niekt贸re graffiti na 艂贸dzkich murach zawieraj膮 karykaturalne obrazy 呕yd贸w, kt贸rych nie powstydziliby si臋 rysownicy nazistowskich gazet z lat 30-tych. Jeden z takich obraz贸w miesi膮cami trwa艂 na murze gara偶u przy ulicy Pasterskiej, na terenie Litzmanstadt Ghetto, zaledwie kilkana艣cie metr贸w od ko艣cio艂a i nie wi臋cej ni偶 150 metr贸w od jednego poruszaj膮cych murali z cyklu 鈥濪zieci Ba艂ut鈥�, upami臋tniaj膮cych najm艂odsze ofiary Holokaustu w naszym mie艣cie. Po mojej interwencji znikn膮艂, by po kilku tygodniach 鈥瀘drosn膮膰鈥� w nieco z艂agodzonej formie.

Wiele os贸b umniejsza znaczenie takich napis贸w i rysunk贸w. Twierdz膮, 偶e taki antysemityzm bez 呕yd贸w (nie wi臋cej ni偶 15 tys. os贸b w 40-milionowym kraju deklaruje 偶ydowsk膮 to偶samo艣膰) nie ma znaczenia, a napisy i has艂a nie s膮 szkodliwe, skoro nie dotycz膮 鈥瀙rawdziwych鈥� wyznawc贸w judaizmu lub obywateli Izraela. To nieprawda. Sam fakt, 偶e te 鈥瀞kamieliny j臋zyka鈥� jak nazywa antysemickie klisze obecne w naszym j臋zyku Joanna Tokarska-Bakir s膮 tak trwa艂e, 艣wiadczy fatalnie o naszej edukacji. Przyzwyczajanie kolejnych pokole艅 m艂odych kibic贸w do tego, 偶e obelgi oparte na etnicznej nienawi艣ci s膮 niegro藕ne, przyczynia si臋 do lekcewa偶enia innych form ksenofobii. To, 偶e antysemityzm od lat, chocia偶 z r贸偶nym nat臋偶eniem, trwa w polskiej debacie publicznej i dyskursie politycznym, jest cz臋艣ciowo pok艂osiem lekcewa偶enia tego problemu w sferze publicznej, r贸wnie偶 w kibicowskim kontek艣cie.

Sam jestem kibicem, s艂ysz臋, 偶e antysemickie przy艣piewki znacznie rzadziej ni偶 kiedy艣 wybrzmiewaj膮 na polskich stadionach, coraz rzadziej widz臋 je w kibicowskich oprawach. Na murach jednak trwaj膮 miesi膮cami i latami, co z kolei 藕le 艣wiadczy o s艂u偶bach odpowiedzialnych za zwalczanie mowy nienawi艣ci, i za estetyk臋 miasta, szczyc膮cego si臋 sk膮din膮d histori膮 wielokulturowo艣ci i aspiruj膮cego do bycia turystyczn膮 atrakcj膮.

 

Co mo偶na co艣 z tym zrobi膰?

W latach 2019-2021 uczestniczy艂em w projekcie badawczo-edukacyjnym finansowanym przez Komisj臋 Europejsk膮, dotycz膮cym walki z antysemityzmem w pi艂ce poprzez dzia艂ania w艂膮czaj膮ce kibic贸w. Koordynatorem merytorycznym projektu by艂 Dom Anny Frank z Amsterdamu, jedna z najs艂ynniejszych europejskich instytucji zajmuj膮cych si臋 upami臋tnianiem Holokaustu, a g艂贸wnym partnerem organizacyjnym by艂a Borussia Dortmund, wielki klub sportowy, kt贸ry z walki z antysemityzmem i rasizmem zrobi艂 sw贸j znak rozpoznawczy. Borussia jeszcze na pocz膮tku XXI wieku mia艂a problem z obecno艣ci膮 rasistowskich i ksenofobicznych hase艂 i pogl膮d贸w na swoich trybunach, lecz ho艂duj膮cy im kibice zostali ze stadionu skutecznie wypchni臋ci. Dzisiaj upami臋tnia swoich dawnych pi艂karzy, trener贸w, dzia艂aczy i kibic贸w, kt贸rzy zgin臋li w Holokau艣cie. Od 2011 roku organizuje dla swoich kibic贸w regularne wyjazdy edukacyjne do znajduj膮cych si臋 w Polsce muze贸w zwi膮zanych z Holokaustem. Wsp贸艂pracuje z niemieckimi i polskimi historykami, z Muzeum Auschwitz-Birkenau, z Instytutem Yad Vashem, najwa偶niejsi przedstawiciele klubu uczestnicz膮 w obchodach Mi臋dzynarodowego Dnia Pami臋ci o Ofiarach Holokaustu. Innym klubem zaanga偶owanym w projekt by艂 Feyenoord Rotterdam, maj膮cy od dekad powa偶ny problem z antysemityzmem fan贸w, eksponowanym szczeg贸lnie mocno wobec swojego najwi臋kszego rywala - Ajaxu Amsterdam. W艂adze i cz臋艣膰 kibic贸w Feyenoordu pr贸buj膮 zmienia膰 postawy fan贸w, zapraszaj膮 na wycieczki 艣ladami 偶ydowskiego Rotterdamu, opowiadaj膮 o dawnych i obecnych kibicach 偶ydowskiego pochodzenia i ich traumie, gdy zmuszeni s膮 wys艂uchiwa膰 nawi膮zuj膮cych do Holokaustu przy艣piewek intonowanych na ich w艂asnym stadionie De Kuip pod adresem kibic贸w Ajaxu. Jedna z historycznych opowie艣ci m贸wi o ukrywaj膮cym si臋 podczas niemieckiej okupacji 偶ydowskim kibicu, kt贸ry wychodzi艂 z kryj贸wki tylko w dniu meczu, gdy w t艂umie innych fan贸w Feyenoordu czu艂 si臋 przez kilka godzin bezpiecznie. G艂臋boko zakorzenionych antysemickich klisz nie da si臋 艂atwo usun膮膰, nawet gdy jest to p艂ytka, niezideologizowana i upolityczniona niech臋膰. Ale by mie膰 na to szans臋, trzeba chocia偶 spr贸bowa膰.

W trakcie projektu Changing the Chants zidentyfikowali艣my dziesi膮tki dzia艂a艅 prowadzonych przez kibic贸w we wsp贸艂pracy z klubami, historykami, lokalnymi aktywistami. Niekt贸re podejmowane by艂y przez s艂ynne kluby, opr贸cz Borussi czy Feyenoordu, np. Chelsea, Bayern Monachium, AC Milan, czy w臋gierski Ferencvaros, inne przez znacznie mniej znane kluby z Dordrecht, Paderborn, Bournemouth czy 沤iliny. Niestety, do kompendium dobrych praktyk nie trafi艂 ani jeden przyk艂ad z Polski, ani jednego bowiem nie znale藕li艣my.

Dzieje si臋 tak, mimo 偶e we wsp贸艂czesnej Polsce wida膰 od lat renesans zainteresowania kultur膮 i tradycj膮 polskich 呕yd贸w, 鈥炁紋dowskie odrodzenie鈥�, jak pisze o tym zjawisku Genevi猫ve Zubrzycki ameryka艅ska socjolo偶ka badaj膮ca zar贸wno polski anty- jak i filosemityzm. W ca艂ym kraju co roku odbywa si臋 ponad 40 festiwali kultury 偶ydowskiej, a w naszym mie艣cie spacery 艣ladami 偶ydowskiej 艁odzi organizowane przez 艂贸dzkich przewodnik贸w gromadz膮 setki uczestnik贸w. Antysemityzm kibicowski wci膮偶 jednak podlega SEP-izacji (od SEP-Somebody Else鈥檚 Problem 鈥� zjawisko, kt贸re uniewa偶niamy, uznaj膮c za problem nieistotny lub taki, kt贸rym powinni zaj臋膰 si臋 inni). Kluby, zwi膮zki sportowe, stowarzyszenia kibic贸w uznaj膮, 偶e powinny si臋 nim zaj臋膰 szko艂a, policja, s艂u偶by pa艅stwa, te lekcewa偶膮 temat, kt贸ry w efekcie staj膮c si臋 鈥瀗iczyim鈥�, jest i b臋dzie problemem nas wszystkich.

Wojciech Wo藕niak, Katedra Socjologii Struktur i Zmian Spo艂ecznych

Bibliografia:

• Burski, Jacek, Wo藕niak, Wojciech (2021) The Sociopolitical Roots of Antisemitism Among Football Fandom: The Real Absence and Imagined Presence of Jews in Polish Football. W: S. Sch眉ler-Springorum, P. Brunssen (red.) Discrimination in Football: Antisemitism and Beyond. Routledge.
• Tokarska-Bakir, Joanna (2008) Legendy o krwi. Antropologia przes膮du. Warszawa: Wydawnictwo WAB.
• Wilczy艅ska, Bogna (2015) 鈥溑粂dzi i Polacy na boiskach mi臋dzywojennego Krakowa. czyli co pi艂ka no偶na mo偶e powiedzie膰 o spo艂ecze艅stwie.鈥� Studia Judaica 18 (2): 293鈥�319.
• Zubrzycki, Genevi猫ve (2016) 鈥淣ationalism. 鈥淧hilosemitism.鈥� and Symbolic Boundary-Making in Contemporary Poland.鈥� Comparative Studies in Society and History 58 (1): 66鈥�98.
• Kossakowski, Rados艂aw, Nosal, Przemys艂aw, and Wo藕niak Wojciech (2020) Politics, Ideology and Football Fandom: The Transformation of Modern Poland. Routledge.
• Wo藕niak W. (w druku) Football-related antisemitism in Poland: Somebody else鈥檚 problem or nobody鈥檚 problem? w: E. Poulton (red.) Antisemitism in Football: International Perspectives. Routledge.