91滴滴

RECEPCYJNA SYNERGIA

Dzisiejsza kultura, nastawiona na odbieranie bod藕c贸w wszystkimi zmys艂ami, kieruje nas w stron臋 afektu i wra偶eniowo艣ci, r贸wnocze艣nie ku materii 鈭� w jej fizycznym, dotykalnym kszta艂cie. Podkopuje ide臋 recepcji sztuki, w kt贸rej dominuje kategoria reprezentacji. Estetyka sensoryczna pr贸buje ponadto znale藕膰 warto艣膰 nie w tym, co statyczne i sko艅czone, ale w procesualno艣ci, w stawaniu si臋, trwaniu i transformacji.

W g艂臋boko humanistycznej 鈭� zar贸wno w uniwersalnym, jak i bardzo osobistym wymiarze 鈭� tw贸rczo艣ci Tamary Sass 艣wiadectwa ludzkiej egzystencji manifestuj膮 sw膮 obecno艣膰 w warstwie obrazowej ostrym, zdecydowanym konturem, szorstko艣ci膮, jakby poszarpan膮 faktur膮. Bywa tak nawet wtedy, gdy zarysy postaci stwarzaj膮 wra偶enie statycznych, godnych, prze偶ywaj膮cych w milczeniu.  

Tamara Sass cz臋sto wybiera te z graficznych technik, kt贸re wymagaj膮 silnej, powierzchniowej ingerencji (akwaforta) albo tych, kt贸re nie gwarantuj膮 do ko艅ca, ze wzgl臋du na sw膮 nieprzewidywalno艣膰 (mi臋kki werniks, monotypia) p艂ynnych, delikatnych, wypieszczonych linii i form, panowania nad materi膮, b臋d膮c bli偶sze 偶yciu i jego niespodzianek.

Na odbitkach graficzne szrafy przemienione w wypuk艂e bruzdy, 艣lady g艂臋bokiego trawienia kwasem s膮 jak rany, uosobienia ludzkich prze偶y膰. Udramatyzowane przez wyraziste 艣rodki ekspresji i efekty technologicznych dzia艂a艅 druki a偶 kusz膮, by ich dotkn膮膰, by to, co jedynie obrazowe, wizualne sta艂o si臋 tak偶e fizyczne, materialne. R贸wnocze艣nie polisensoryczne.

Tych, kt贸rzy zawsze byli blisko tw贸rczo艣ci Tamary Sass, nie dziwi fakt, 偶e zwracaj膮c si臋 ku tym, kt贸rzy pozbawieni byli dot膮d mo偶liwo艣ci obcowania z istotnymi atrybutami jej sztuki, artystka intensyfikuje najbardziej namacaln膮, dramatyczn膮 warstw臋 swoich dzie艂, pozwalaj膮c, by w formie relief贸w, t艂ocze艅 b膮d藕 g艂臋bokich grawer贸w, zestawie艅 form p艂askich i fakturowanych sta艂y si臋 one dost臋pne dla ka偶dego odbiorcy.

Jej sztuka staje si臋 w pewnym sensie jeszcze bardziej autoreferencyjna. Wida膰 to w szczeg贸lnym zestawieniu motyw贸w obrazowych, odnosz膮cych si臋 do rozmaitych aspekt贸w i sposob贸w poznania, tak偶e w wymownych tytu艂ach prac, wskazuj膮cych na potrzeb臋 zg艂臋bienia problemu zgodno艣ci, adekwatno艣ci czy odpowiednio艣ci do艣wiadcze艅 p艂yn膮cych z uruchomienia w procesie percepcji rozmaitych zmys艂贸w. Przede wszystkim dotyku i wzroku.

Bezpo艣rednie zaanga偶owanie ze strony odbiorcy, a tak偶e stopniowe odkrywanie nieudost臋pnianych dot膮d przez artyst臋 aspekt贸w funkcjonowania dzie艂a staje si臋 dzi艣 w refleksji nad sztuk膮 niezb臋dnym elementem artystycznego zdarzenia i warunkiem konstytutywnym jego zaistnienia. W ten spos贸b wsp贸艂czesna estetyka mocniej wi膮偶e sztuk臋 z 偶yciem. Wzywa nas do penetrowania lekcewa偶onych dot膮d lub nietkni臋tych wymiar贸w naszej egzystencji.

 

KILKA S艁脫W O PROJEKCIE 鈥濭RAFIKA DOTYKU鈥� DR TAMARY SASS

Obraz mo偶na zobaczy膰, na obraz mo偶na patrze膰, obraz mo偶na widzie膰鈥� Ale czy obraz mo偶na dotkn膮膰 i to tak, 偶eby pozna膰 jego tre艣膰? Tamara Sass uwa偶a, 偶e tak. Zmys艂 dotyku, dyskryminowany w sztukach wizualnych i edukacji artystycznej, zdominowany w dzisiejszym 艣wiecie milion贸w obraz贸w przez wzrok, w projekcie 鈥濭rafika Dotyku鈥� jest uczyniony punktem wyj艣cia dozna艅 estetycznych. To przez dotyk, jak proponuje Tamara Sass, widz (?) lub mo偶e 鈥瀌otykacz鈥�, ma pozna膰 dzie艂o uruchamiaj膮c inny ni偶 wizualny kod umys艂owy. Interesuj膮ce jest przy tym to, 偶e by膰 mo偶e prace Tamary Sass i zadanie, jakie stawia przed odbiorcami, r贸wnie偶 niewidomymi, pozwol膮 osobom poznaj膮cym Jej dzie艂a zetkn膮膰 si臋 z istot膮 synestezji, z艂o偶onej percepcji wielozmys艂owej i 鈥瀢idzenia鈥� dotykiem, 鈥瀞艂yszenia鈥� kolorem. A na pewno jest okazj膮, by uruchomi膰 w szybkim tempie wyobra藕ni臋 tw贸rcz膮, rzadko stymulowan膮 dotykiem, a najcz臋艣ciej obrazem. Projekt Tamary Sass ma jeszcze jeden walor, pedagogiczny z natury: w艂膮cza do aktywnych odbiorc贸w sztuki wizualnej osoby niedowidz膮ce i niewidome, zbyt cz臋sto pomijane w naszych nowoczesnych programach edukacji artystycznej.

Ars in miseria sustinet

(Sztuka podtrzymuje w nieszcz臋艣ciu)

Seneka

 

Nie tylko znaki brajlowskiego pisma. Wsp贸lne d膮偶enia

Osobiste, traumatyczne do艣wiadczenia, znajomo艣膰 wojskowych technik, (tzw. nocne pismo), tw贸rcze wnioskowanie ociemnia艂ego Louisa Braille鈥檃 zrodzi艂y ol艣niewaj膮cy wynalazek 鈥� pismo.

Pismo szczeg贸lnego rodzaju i przeznaczenia, alfabet dla niewidomych, tyle偶 oryginalny co przydatny. Dalszy post臋p 鈥� brajlowskie maszyny do pisania, drukarki, monitory, mo偶liwo艣膰 pisania odr臋cznego, nawet pisanie nut, powa偶nie odmieni艂o sytuacj臋 os贸b niewidomych. System wypuk艂ych punkt贸w, kt贸re s膮 reprezentacj膮 liter, liczb, zapisu nutowego, umo偶liwia czytanie tekst贸w. Czego reprezentacj膮 mog膮 by膰 dla niewidz膮cych wypuk艂e elementy i formy kompozycji plastycznej?

Moim zdaniem, mo偶emy mie膰 do czynienia 鈥� nawet przy obecno艣ci audialnej sugestii ze strony ich autora 鈥� z subiektywnym, indywidualnym odbiorem. Niejednoznaczno艣膰 interpretacji dzie艂a wizualnego, jego otwarta forma, nawet dla os贸b widz膮cych, cz臋sto budzi w膮tpliwo艣膰. Stajemy pomi臋dzy charakterem egzoterycznym (zewn臋trznym, fizykalnie uchwytnym) i jego stron膮 ezoteryczn膮 (nieuchwytn膮, niejasn膮 i wieloznaczn膮). Ta ambiwalentna sytuacja mo偶e budzi膰 uczucie zw膮tpienia co do skuteczno艣ci oddzia艂ywania utworu plastycznego 鈥� arty艣ci podejmuj膮cy t臋 problematyk臋 w kontaktach ze 艣wiatem niewidomych wykluczaj膮 stanowczo daremno艣膰 wysi艂k贸w w tym obszarze. Tak oto sztuka wkracza w r贸偶e dziedziny ludzkiej egzystencji wzbogacaj膮c ikonosfer臋, sfer臋 prze偶y膰, edukacji, wsp贸lnotowej spolegliwo艣ci, komunikacji i uwydatniaj膮c kola偶owo-asambla偶owy charakter 偶ycia. Zalecany w czasach przygn臋biaj膮cej pandemii dystans mi臋dzy osobami, pozbawiaj膮cy nas urzeczywistnienia satysfakcji z dotyku przyjaznej d艂oni, rekompensowany jest niejako przez tw贸rczo艣膰 artystyczn膮, w kt贸rej tacti艒 (czucie) wp艂ywa膰 mo偶e na jako艣膰 interpersonalnej komunikacji 艣rodowiska niewidomych ze 艣wiatem oraz ich aktywnego uczestnictwa w kulturze.

Autocytat z prowadzonego przeze mnie okresowo dziennika z tego podszytego niepewno艣ci膮 czasu:

Co mo偶e zrobi膰 malarz daleki od nawyku mimetyzmu? To istotna trudno艣膰 z form膮. Wyobra偶enia w艂asnego umys艂u maj膮 przewa偶nie posta膰 obraz贸w realistycznych. Jak cz臋sto jednak ta posta膰 formy u偶yta w r贸偶nych artystycznych konstrukcjach okaza艂a si臋 niemal 偶a艂osn膮, nieprzekonuj膮ca pr贸b膮?

Oczekuj臋 nowego wizualnego j臋zyka i tym sposobem sk艂adam sw贸j podpis pod manifestem kolejnej, by膰 mo偶e utopijnej nadziei.

A. M. Bartczak, 24 III 2020, Sokolniki Las.

Nie od rzeczy by艂oby chyba przytoczy膰 epistemologiczny aspekt jako fundament w poszukiwaniu prawdy o niewidocznym lub s艂abo dostrzegalnym 艣wiecie. Wypuk艂y (lub wkl臋s艂y) znak ikoniczny staje si臋 przyst臋pny i podlega hermeneutycznej interpretacji. Dokonania artystyczne zaprzeczaj膮 pogl膮dowi 鈥瀞ztuki dla sztuki鈥� jako pewnej historycznej ju偶 strategii uniezale偶niaj膮cej sztuk臋 od problem贸w spo艂ecznych i nakierowanie jej wy艂膮cznie na okre艣lony walor estetyczny. Tactus (zmys艂 dotyku) ma niezb臋dny, niemal utylitarny charakter, tak samo humanitarny bo praktyczny. Po艣r贸d wielu znacze艅 艂aci艅skiego s艂owa im膩g艒 najcz臋艣ciej rozumiane jest ono jako obraz. Obrazy 鈥� podobnie jak tre艣ci werbalne 鈥� s膮 do czytania, tego si臋 nie kwestionuje. Litera niedost臋pna dla wzroku jest identyfikowana za pomoc膮 systemu wypuk艂ych punkt贸w. Zabawne b臋dzie przytoczy膰 definicj臋 s艂owa im膩g艒 z encyklopedii popularnej PWN z lat sze艣膰dziesi膮tych XX wieku 鈥� ,,ostateczna, doros艂a posta膰 owada, nast臋puj膮ca po stadiach larwalnych鈥欌��. Tylko tyle tej zaw臋偶onej semantyki.

W naszym, 艂贸dzkim 艣rodowisku artyst贸w wizualnych, za spraw膮 wybitnej pozycji W艂adys艂awa Strzemi艅skiego i Jego tekst贸w, cz臋sto operuje si臋 poj臋ciem ,,艣wiadomo艣ci zawarto艣ci wzrokowej鈥欌��.

Osoby pozbawione mo偶liwo艣ci studiowania 艣wiata, kt贸rego nie spos贸b dostrzec, niejako zdeterminowane dost臋pnym taktylnym do艣wiadczeniem, maj膮 zapewne dar ,,wewn臋trznego widzenia鈥欌�� 鈥� tak膮 mam nadziej臋.

Oko i 艣wiadomo艣膰 uwalniaj膮 si臋 z przymusu praktycznego widzenia oczywisto艣ci przedmiotowej (Strzemi艅ski nazywa艂 to 鈥榯owarowym widzeniem 艣wiata鈥�) i uwra偶liwiaj膮 si臋 na reakcje 偶ywego organizmu na rzeczywisto艣膰 鈥� sk艂aniamy si臋 ku refleksji nad sposobem widzenia, a nawet istnienia. Jest to widzenie medytacyjne

Stanis艂aw Fija艂kowski, Lata nauki i warsztat, Galeria 86, 艁贸d藕 2002

W wydawnictwie dedykowanym innemu Mistrzowi 艂贸dzkiej sztuki 鈥� Leszkowi R贸zdze napisa艂em:

Nie warto wszystkiego rozumie膰 / dobrze jest ogl膮da膰 rzeczy / jednym / przymkni臋tym okiem / drugie / tylko chwilowo bezczynne / odbywa jak膮艣 drog臋 / by si臋 przemieni膰 w wewn臋trzne / ten metabolizm / jest bardzo obiecuj膮cy / wewn臋trzne widzenie / od jednego razu / nie spopieli wszystkiego

6/7 VI 2003

Andrzej Marian Bartczak, Oko trzecie, Porcelanowa biblioteka, wiersze Leszek R贸zga, Rysunki, Akademia Sztuk Pi臋knych im. W艂adys艂awa Strzemi艅skiego w 艁odzi 2014

Wielce utalentowane artystki z Norwegii i Polski wpisuj膮 si臋 pi臋knie w dziedzin臋 poszukiwania rozwi膮za艅 umo偶liwiaj膮cych rozszerzenie obszaru komunikowania si臋 os贸b niewidomych i s艂abo widz膮cych z rzeczywistym 艣wiatem. Swoj膮 tw贸rczo艣ci膮 podejmuj膮 szlachetny wysi艂ek pokonywania niedost臋pnych, jak si臋 wydaje, barier. Czyni膮 to za spraw膮 mo偶liwo艣ci dotykowych, podobnie jak dzieje si臋 to za spraw膮 alfabetu Braille鈥檃. Wychodz膮 jednak poza, albo lepiej obok tego genialnego osi膮gni臋cia i w tym wyra偶a si臋 tytu艂owa idea wsp贸lnego d膮偶enia. W艂膮czane s膮 r贸偶ne techniki tradycyjne i wsp贸艂czesne tworz膮c ca艂e spektrum multimedi贸w. Trudno rozstrzygn膮膰 pewn膮 w膮tpliwo艣膰, na ile kunsztowne, mistrzowskie wr臋cz sposoby formalno-kompozycyjne i technologiczno-warsztatowe, wp艂ywaj膮 na perswazyjn膮 i aktywizuj膮c膮 si艂臋 dzie艂a, ostatecznie przecie偶 wizualnego, adresowanego 艣rodowisku niewidz膮cych i niedowidz膮cych. Ka偶dy rodzaj sztuki jest rezultatem my艣lenia, wyobra藕ni, 鈥瀏ry鈥� z w艂asnym umys艂em. Relacja z obiektem przez dotyk intensyfikuje prze偶ycie emocjonalne i psychiczne. Niew膮tpliwie uruchamia r贸偶ne typy wyobra藕ni logicznej, przestrzennej, kinetycznej, jako sprawno艣ci dotykowych, s艂uchowych, w臋chowych. Tw贸rczo艣膰 norweskich artystek pozna艂em niejako 鈥瀊eletrystycznie鈥� z przekazu internetowego w formie wydruk贸w z komputera. Jestem pod wra偶eniem ich jako艣ci.

Randi Annie Strand tworzy artystyczne ksi膮偶ki w konwencji r贸偶nych technik graficznych (suchy, 艣lepy t艂ok, gofra藕, linoryt, druk cyfrowy), kt贸re s膮 autobiograficzne i intertekstualne. Maj膮 walor unikatu, chocia偶 w limitowanych nak艂adach, operuj膮 tekstem w艂asnym, taoistycznym i Jorge Luisa Borgesa 鈥� to tylko przyk艂ady z przedstawionych materia艂贸w. Badane s膮 mo偶liwo艣ci materia艂u i techniki, aby uzyska膰 spodziewany rezultat.

W 艣wiecie skupionym wizualnie jest to poszukiwanie i refleksja nad innymi wra偶eniami zmys艂owymi i sposobami komunikacji. Integracja mo偶e przebiega膰 w obie strony, chcia艂am wsp贸lnej platformy do艣wiadcze艅 dla niewidomych i widz膮cych

Randi Annie Strand.

Maj膮cy poetycki wymiar projekt Ellen Henriette Suhrke, na kt贸ry sk艂ada si臋 seria wycieczek dotykowych z uczestnictwem niewidomych do Ogrodu Botanicznego w Oslo, jest przekonuj膮cym przyk艂adem powa偶nego my艣lenia o integracji cz艂owieka z naturalnym otoczeniem. Nagrania terenowe, muzyczna 艣cie偶ka d藕wi臋kowa, kontekst literacki 鈥� w zakresie formy wszystkie te elementy konkretnie przeznaczone i stanowi膮ce materi臋 filmu wideo czyni膮 z projektu Touch Tours pi臋kn膮, multimedialn膮 propozycj臋 medytacyjn膮, wymagaj膮c膮 wielu starannych, popartych uczuciem empatii przygotowa艅. Wydaje mi si臋, 偶e to dzie艂o niepozbawione element贸w kognitywnych, mo偶na w艂膮czy膰 do obszaru zajmuj膮cego si臋 antropologi膮 kultury.

Niedo艣cignione w swoim realizacyjnym kunszcie porcelanowe reliefy-matryce i subtelne odbitki na szlachetnych papierach, komponowane w r贸偶nych uk艂adach, stanowi膮c ostatecznie ksi膮偶kow膮 struktur臋, z艂o偶y艂y si臋 na przekonuj膮cy swoim najwy偶szym poziomem przew贸d doktorski Joanny Apanowicz Liber non scriptum 鈥� ksi膮偶ka nienapisania (2013). Prace zrealizowane dla potrzeb obecnej wystawy s膮 konsekwentn膮 kontynuacj膮 tamtych do艣wiadcze艅, ich wzbogaceniem o nowe przemy艣lenia adresowane do 艣wiata os贸b niewidomych oraz o rozszerzony zestaw materia艂贸w 鈥� nadal porcelana, barwne szk艂o, silikon, piasek itd. Monochromatyczne, tonalne, niewielkich format贸w mo偶liwych do ogarni臋cia przez czu艂e d艂onie, oczywi艣cie fakturowe, niekt贸re eksponowane kulisowo w przestrzeni z dodatkowym efektem cienia. Jungo, Traktat czyli droga dotyku, Trakt p贸艂nocny, Trakt po艂udniowy, Trakt zachodni, Most, Repetycje dotykowe, wszystkie one przeznaczone s膮 do kontemplacji.

Tamary Sass teksty, prace O Cz艂owieku i temat przewodu doktorskiego Ikonografia wsp贸艂czesnej Biblii Pauperum (2007) i jego graficzna realizacja w technikach wkl臋s艂odrukowych odnosz膮cych si臋 mi臋dzy innymi do Ostatniej Wieczerzy i Logosu, czy偶 to nie faktyczna antycypacja obecnych dzie艂 skierowanych ku 艣wiatu niewidomych? Retoryczne pytanie. Jak w lustrze, widoczne s膮 w nich wszystkie wra偶liwie stosowane w Jej tw贸rczo艣ci 鈥� graficznej, malarskiej, w obiektach 鈥� procedury techniczne, warsztatowe, materia艂y i przede wszystkim, wyrazisty, ukszta艂towany wyraz estetyczny; budz膮 respekt uwagi teoretyczne. Przydatne s膮 teraz te do艣wiadczenia reliefowe, trawione, potencjalne matryce metalowe, akwaforta, grawerowanie, koronkowe, wypuk艂e rysunki farb膮 do malowania na szkle, r贸偶ne inne metody, papier graficzny, szk艂o, pleksi, wielkoformatowe wydruki cyfrowe. W sumie imponuj膮cy multimedialny zbi贸r w kilku cyklach, np. Horyzont dotyku, dotknij aby widzie膰, Tkanka czasu, Dotyk ciszy.

Prace Joanny Apanowicz i Tamary Sass w warstwie formalnej maj膮 charakter strukturalny i palimpsestowy, w warstwie symbolicznej 鈥� etyczny. Te dwa walory czyni膮 z nich osi膮gni臋cia prawdziwe i przekonuj膮ce dla os贸b w r贸偶nym zakresie odbieraj膮cych rzeczywisto艣膰. Mia艂em zaszczyt i satysfakcj臋 by膰 promotorem w przewodach doktorskich obu Pa艅 w 艂贸dzkiej Akademii Sztuk Pi臋knych im. W艂adys艂awa Strzemi艅skiego i po latach z rado艣ci膮 ceni臋 Ich obecne osi膮gni臋cia. S膮 w tym samym stopniu osi膮gni臋ciem intelektualnym, artystycznym, jak i fizycznym, pomimo stosowania tak zwanej abstrahuj膮cej, czyli nieprzedmiotowej formy, nie s膮 w 偶adnym razie eskapistyczne. S膮 polisemantyczne i wielowarto艣ciowe. A czy偶 epokowy wynalazek Louisa Braille鈥檃 nie operowa艂 oderwan膮 od potocznych wygl膮d贸w form膮? Ten przyk艂ad przeczy dosy膰 cz臋sto prezentowanemu przekonaniu o bezu偶yteczno艣ci abstrakcji, w moim rozumieniu jednym z najtrudniejszych sposob贸w wyra偶ania prawdy o 艣wiecie w sztuce.

VIII 2020, 艁贸d藕

Andrzej Marian Bartczak, emerytowany profesor zwyczajny ASP im. W. Strzemi艅skiego w 艁odzi.

Absolwentka Akademii Sztuk Pi臋knych w Warszawie. Obroni艂a doktorat na Wydziale Malarstwa i Grafiki Akademii Sztuk Pi臋knych w 艁odzi. Od 2010 roku wyk艂ada na Wydziale Nauk o Wychowaniu Uniwersytetu 艁贸dzkiego. Artystka mieszka i tworzy na terenie 艁odzi. Zajmuje si臋 przede wszystkim grafik膮 warsztatow膮 i projektow膮, kt贸rej dope艂nieniem s膮 rze藕by i animacje. Publikuje w zakresie edukacji artystycznej. Prowadzi autorsk膮 pracowni臋 grafiki artystycznej i bi偶uterii w 艁odzi. Bra艂a udzia艂 w kilkudziesi臋ciu wystawach w kraju i zagranic膮 m.in. w Muzeum Narodowym w Gda艅sku oraz w konkursach graficznych o charakterze lokalnym i mi臋dzynarodowym, tj. Mi臋dzynarodowym Triennale Ma艂ych Form Grafiki w 艁odzi, Eurografiku w Petersburgu czy Mi臋dzynarodowym Biennale Grafiki w Muzeum Saint鈥揗aur we Francji. 

Uko艅czy艂a Akademi臋 Sztuk Pi臋knych w 艁odzi na Wydziale Grafiki. Obroni艂a doktorat na macierzystej uczelni. W po艂owie lat dziewi臋膰dziesi膮tych rozpocz臋艂a prac臋 zawodow膮 jako grafik projektant, jednak od kilku lat jej zainteresowania skupione s膮 w znacznie wi臋kszym stopniu na pracy dydaktycznej i artystycznej. Wsp贸艂pracowa艂a z Wydzia艂em Grafiki i Malarstwa Akademii Sztuk Pi臋knych w 艁odzi, Wy偶sz膮 Szko艂膮 Sztuki i Projektowania w 艁odzi oraz Warszawsk膮 Szko艂膮 Fotografii. 

Prezentowa艂a swoje prace na kilkudziesi臋ciu wystawach i konkursach w kraju i za granic膮, m.in. na Mi臋dzynarodowym Festiwalu Sztuki Ksi膮偶ki w P艂ocku, Project Mail Art Books w Holandii, Sheffield International Artist鈥檚 Book Prize w Wielkiej Brytanii, Triennale Grafiki Polskiej w Katowicach, Design a Sztuka w Muzeum Narodowym w Gda艅sku, Znaki, Kody, Komunikaty w O艣rodku Propagandy Sztuki w 艁odzi czy Mi臋dzynarodowym Konkursie Sztuki Z艂otniczej w Legnicy.