W artykule dr Ma艂gorzata Frydrych z Wydzia艂u Nauk Geograficznych Uniwersytetu 艁贸dzkiego oraz dr Damian Moskalewicz z Uniwersytetu Gda艅skiego przedstawiaj膮 pierwsze tak kompleksowe opracowanie osad贸w buduj膮cych ozy powsta艂e na przepuszczalnym pod艂o偶u w czasie zlodowacenia 艣rodkowopolskiego (Saalian).
Badania przeprowadzono w siedmiu ozach Polski 艣rodkowej i p贸艂nocnej, gdzie ozy zachowa艂y si臋 w postaci wyra藕nych, cho膰 cz臋sto fragmentarycznych wa艂贸w. Kluczow膮 rol臋 odegra艂y szczeg贸艂owe analizy osad贸w ods艂oni臋tych w 偶wirowniach. Przebadano 30 profili sedymentologicznych o 艂膮cznej d艂ugo艣ci blisko 190 metr贸w, co pozwoli艂o na bardzo dok艂adne rozpoznanie wewn臋trznej budowy tych form.
Trzy etapy powstawania oz贸w pod l膮dolodem
Analiza osad贸w umo偶liwi艂a wyr贸偶nienie trzech g艂贸wnych 艣rodowisk akumulacji, kt贸re wsp贸lnie tworzy艂y ozy. Najni偶sze partie wa艂贸w powstawa艂y w g艂臋bokich, subglacjalnych kana艂ach wype艂nionych wod膮 pod wysokim ci艣nieniem. Dominowa艂y tam gruboziarniste 偶wiry i g艂azy, bardzo s艂abo wysortowane, cz臋sto zawieraj膮ce fragmenty starszych osad贸w wyrwane z pod艂o偶a przez gwa艂towne przep艂ywy.
Wy偶ej zalegaj膮ce osady wi膮偶膮 si臋 z powstawaniem szczelin i p臋kni臋膰 w stropie lodowym i otwieraniem si臋 tuneli. Przep艂yw wody by艂 tam nadal bardzo dynamiczny, lecz odbywa艂 si臋 ju偶 przy ci艣nieniu zbli偶onym do atmosferycznego. Dla tego sub艣rodowiska charakterystyczne s膮 drobniejsze osady 偶wirowe i piaszczyste o strukturach do艣膰 typowych dla rzek roztokowych. Pojawiaj膮 si臋 r贸wnie偶 deformacje osad贸w, kt贸re s膮 bardzo sporadyczne w osadach najni偶szej facji.
Najwy偶sze partie oz贸w powstawa艂y w otwartych kana艂ach wodnych, gdzie przep艂yw mia艂 zr贸偶nicowan膮, ale przewa偶nie znacznie ni偶sz膮 energi臋. Osady tego sub艣rodowiska zdominowane s膮 przez piaski, wyst臋puj膮 w niej r贸wnie偶 偶wiry oraz mu艂ki. Powszechne s膮 struktury deformacyjne w tym 艣wiadcz膮ce o zaniku podparcia lodowego i zapadaniu si臋 osad贸w po ust膮pieniu lodu.
Statystyka w s艂u偶bie geomorfologii
Opr贸cz klasycznych metod sedymentologicznych autorzy zastosowali analiz臋 艂a艅cuch贸w Markowa, kt贸ra pozwoli艂a statystycznie potwierdzi膰, 偶e obserwowane sekwencje osad贸w w ozach nie s膮 przypadkowe. Powtarzalne uk艂ady warstw odzwierciedlaj膮 zmiany warunk贸w przep艂ywu w贸d roztopowych i stopniow膮 ewolucj臋 subglacjalnych system贸w drena偶u.
Dlaczego te badania s膮 istotne?
Ozy s膮 nie tylko efektownym elementem krajobrazu polodowcowego, ale tak偶e cennym archiwum informacji o funkcjonowaniu dawnych l膮dolod贸w. Ich budowa pozwala odtwarza膰 przebieg subglacjalnych tuneli, tempo topnienia lodu oraz dynamik臋 transportu osad贸w.
Badania pozwoli艂y na opracowanie modelu powstawania oz贸w na przepuszczalnym pod艂o偶u, pokazuj膮cego, jak zmienia艂y si臋 warunki hydrologiczne pod l膮dolodem w trakcie jego zaniku oraz jak te zmiany zapisywa艂y si臋 w budowie form glacifluwialnych.
Artyku艂 pokazuje, 偶e ozy powsta艂e na mi臋kkim pod艂o偶u znacz膮co r贸偶ni膮 si臋 od klasycznych modeli opartych na przyk艂adach z obszar贸w o pod艂o偶u skalistym. To wa偶ny krok w kierunku bardziej realistycznych interpretacji form glacifluwialnych, uwzgl臋dniaj膮cych lokalne warunki geologiczne i z艂o偶ono艣膰 proces贸w zachodz膮cych pod l膮dolodem.
Frydrych Ma艂gorzata, Moskalewicz Damian: Eskers formed in the soft-bed region 鈥� a comprehensive study of Late Saalian strata from Poland, Sedimentology, 2025, DOI: 10.1111/sed.70046