Jakie cechy budowy sprawi艂y, 偶e od razu zwr贸ci艂a Pani uwag臋 na wyj膮tkowo艣膰 tego storczyka?
To by艂y te 鈥�anielskie鈥� skrzyde艂ka na war偶ce. U storczyk贸w 艣rodkowy p艂atek, zwany 飞补谤偶办膮 (labellum), zwykle znacz膮co r贸偶ni si臋 od pozosta艂ych. S艂u偶y ona za wabik, kt贸ry przyci膮ga owady, by dokona艂y zapylenia. Pe艂ni rol臋 wabika, kt贸ry ma przyci膮gn膮膰 odpowiednie owady i umo偶liwi膰 zapylenie. To w艂a艣nie na niej skupiamy si臋, gdy szukamy r贸偶nic mi臋dzy gatunkami, poniewa偶 ka偶dy z nich przyci膮ga specyficznych zapylaczy. Dzi臋ki tej specjalizacji najcz臋艣ciej dochodzi do zapylenia przez py艂ek osobnik贸w tego samego gatunku. Nigdy wcze艣niej nie spotka艂am war偶ki z takimi 鈥瀞krzyde艂kami鈥�. Ten storczyk jest naprawd臋 飞测箩膮迟办辞飞测, jedyny w swoim rodzaju.
Mimo 偶e rodzaj Telipogon liczy wiele gatunk贸w, ten jest jedyny w swoim rodzaju?
Dok艂adnie. W rodzaju Telipogon jest, o ile dobrze pami臋tam, ponad dwie艣cie pi臋膰dziesi膮t gatunk贸w, ale ten od razu si臋 wyr贸偶nia艂. Niewiele z nich ma wkl臋s艂膮 war偶k臋, jak T. angelicus, a te charakterystyczne 鈥瀞krzyde艂ka鈥� natychmiast zasugerowa艂y, 偶e mam przed sob膮 co艣 zupe艂nie nowego.
Cel wyprawy i proces odkrywania
Czy wyrusza艂a Pani na t臋 wypraw臋 w艂a艣nie z zamiarem odkrywania nowych gatunk贸w? Jaki by艂 jej g艂贸wny cel?
Troch臋 鈥瀙odczepi艂am si臋鈥� pod wypraw臋 organizowan膮 przez dw贸ch koleg贸w 鈥� jednego ze Stan贸w, drugiego z Belgii. Oni zajmuj膮 si臋 badaniem wielkokwiatowych storczyk贸w z rodzaj贸w Cyrtochilum i Odontoglossum, wi臋c mieli ju偶 zorganizowan膮 ca艂膮 logistyk臋: kierowc臋, tras臋, zaplecze. Skorzysta艂am z okazji i do艂膮czy艂am do nich.
Ja natomiast szuka艂am rzadkich i nowych gatunk贸w 鈥� to g艂贸wny cel moich wypraw terenowych: odkrywanie tego, czego jeszcze nie opisano. W Kolumbii prowadz臋 r贸wnie偶 sta艂e, wieloletnie badania nad r贸偶norodno艣ci膮 i dynamik膮 populacji na wyznaczonych powierzchniach, ale w Peru skupi艂am si臋 wy艂膮cznie na intensywnym screeningu terenu w poszukiwaniu nowych storczyk贸w.
Jak przebiega proces potwierdzania, 偶e ro艣lina jest nowym gatunkiem?
To w wi臋kszo艣ci przypadk贸w naprawd臋 droga przez m臋k臋 鈥� ale dla mnie to w艂a艣nie najciekawsza, niemal detektywistyczna cz臋艣膰 pracy. Najpierw musimy upewni膰 si臋, 偶e dana ro艣lina na pewno nie zosta艂a ju偶 wcze艣niej opisana. Wymaga to prze艣ledzenia wszystkich nazw, jakie mog艂y jej zosta膰 nadane. W pocz膮tkach eksploracji Ameryki Po艂udniowej ka偶dy storczyk przywieziony do Europy uznawano za nowy, wi臋c wielu badaczy opisywa艂o te same gatunki niezale偶nie od siebie 鈥� dlatego dzi艣 cz臋艣膰 z nich ma po kilka nazw synonimicznych.
Utrudnieniem s膮 te偶 bardzo lakoniczne historyczne opisy 鈥� czasem zaledwie kilka linijek, kt贸re niewiele m贸wi膮 o rzeczywistym wygl膮dzie ro艣liny. A my dzi艣 musimy odr贸偶nia膰 gatunki na podstawie coraz subtelniejszych detali.
Kiedy pojawiaj膮 si臋 w膮tpliwo艣ci, zaczyna si臋 prawdziwe 艣ledztwo: trzeba dotrze膰 do holotypu 鈥� zwykle zasuszonego okazu przechowywanego w jednym z zielnik贸w 鈥� i obejrze膰 go osobi艣cie. A 偶e w dawnych czasach nie by艂o fotografii, a ilustracje bywa艂y bardzo r贸偶nej jako艣ci, to ka偶da taka weryfikacja to troch臋 podr贸偶 w czasie i uk艂adanie puzzli z bardzo niepe艂nych informacji. Dopiero wtedy mo偶emy z pe艂nym przekonaniem powiedzie膰, czy odkryli艣my co艣 naprawd臋 nowego.
Funkcja skrzyde艂ek i badania
War偶ka u Telipogon ma pewne struktury. Jaki element budowy kwiatu ma najwi臋ksze znaczenie diagnostyczne?
Na war偶ce u Telipogon zwykle znajduje si臋 callus, czyli wyrostek. Podejrzewa si臋, 偶e u tej grupy storczyk贸w wyst臋puje zjawisko pseudokopulacji. Polega to na tym, 偶e kwiat lub jego cz臋艣膰 przypomina samic臋 owada, a samiec przylatuje i pr贸buje z ni膮 kopulowa膰, przy okazji zabieraj膮c py艂kowiny. Ta struktura wyrostk贸w musi by膰 bardzo specyficzna, 偶eby owad faktycznie si臋 nabra艂. To jest ten element, na kt贸ry my zwracamy uwag臋. Stare opisy cz臋sto skupia艂y si臋 na kolorze, ale kolory rzadko s膮 cechami diagnostycznymi, poniewa偶 mog膮 zale偶e膰 od 艣rodowiska.
Zatem jakie znaczenie maj膮 te skrzyde艂ka? Czy pe艂ni膮 jak膮艣 funkcj臋?
Najbardziej 苍颈别锄飞测办艂别 s膮 w艂a艣nie te 鈥瀞krzyde艂ka鈥�. Czy pe艂ni膮 jak膮艣 konkretn膮 funkcj臋? Na razie nie wiemy. Najprawdopodobniej maj膮 zwi膮zek z przyci膮ganiem zapylaczy 鈥� tak, aby owad by艂 zach臋cony do przylotu i interakcji z kwiatem.
Nie dysponujemy jeszcze analizami chemicznymi, ale niewykluczone, 偶e te struktury mog膮 produkowa膰 zwi膮zki przypominaj膮ce feromony, kt贸re dodatkowo wzmacniaj膮 efekt pseudokopulacji. To jedna z hipotez, kt贸r膮 chcieliby艣my zweryfikowa膰 w przysz艂ych badaniach.
Czy b臋dziecie prowadzi膰 dalsze badania nad tym storczykiem, by si臋 tego dowiedzie膰?
Niestety, w Ameryce Po艂udniowej niezwykle trudno jest uzyska膰 pozwolenia na badania chemiczne. Wiele instytucji obawia si臋, 偶e badacze z Europy czy Stan贸w Zjednoczonych mog膮 odkry膰 co艣 potencjalnie cennego 鈥� cho膰by substancj臋 o znaczeniu medycznym 鈥� i 鈥瀢ywie藕膰鈥� zysk poza kraj. Z tego powodu musimy na razie ogranicza膰 si臋 do bada艅 taksonomicznych i morfologicznych. Dodatkowym wyzwaniem jest to, 偶e ten storczyk ro艣nie wysoko w g贸rach i praktycznie nie da si臋 go uprawia膰 w warunkach kontrolowanych. Do kie艂kowania potrzebuje specyficznego partnera mikoryzowego, a obecne badania wskazuj膮, 偶e przez ca艂e 偶ycie pozostaje 艣ci艣le zale偶ny od okre艣lonego gatunku grzyba, kt贸ry wspiera jego funkcjonowanie w trudnych warunkach tropik贸w.
Gatunki Telipogon generalnie bardzo trudno utrzyma膰 poza ich naturalnym 艣rodowiskiem 鈥� w uprawie po prostu zamieraj膮.
Wyzwania badawcze i ochrona
Jakie najwi臋ksze wyzwania wi膮偶膮 si臋 z prowadzeniem bada艅 w Andach?
Przede wszystkim w Andach jest mokro i zimno, a do tego dochodzi wysoko艣膰 鈥� a to ju偶 kwestia indywidualnej adaptacji organizmu. Ja mam o tyle szcz臋艣cie, 偶e trenowa艂am judo, du偶o biegam, wi臋c zazwyczaj dobrze znosz臋 takie warunki鈥� ale to bywa loteria.
Pami臋tam, jak pewnego razu w La Paz 鈥� powy偶ej 4000 m n.p.m. 鈥� ledwo utrzyma艂am si臋 na nogach po wyj艣ciu z samolotu. Wysoko艣膰 potrafi b艂yskawicznie da膰 o sobie zna膰, nawet je艣li teoretycznie jest si臋 do niej przygotowanym.
Czy teren, na kt贸rym Pani by艂a, jest chroniony lub obj臋ty obostrzeniami?
Nie, zwykle pracuj臋 poza terenami chronionymi. Wiele park贸w narodowych i rezerwat贸w zosta艂o ju偶 dobrze przebadanych, a mnie najbardziej poci膮gaj膮 obszary niepoznane, takie, do kt贸rych rzadko zagl膮da nauka.
Jak si臋 tam dociera? W Andach ni偶sze partie g贸r s膮 najcz臋艣ciej zaj臋te pod pastwiska czy uprawy. Dopiero tam, gdzie ludziom jest trudno dotrze膰 i nie ma dr贸g 鈥� zaczyna si臋 prawdziwa dziko艣膰. Najpierw wi臋c przechodzimy przez stref臋 u偶ytkow膮, a p贸藕niej wspinamy si臋 wy偶ej.
Niestety, zmiany klimatyczne sprawiaj膮, 偶e rolnictwo przesuwa si臋 coraz wy偶ej, a wraz z nim wycinka las贸w pod nowe pastwiska. To realne zagro偶enie dla siedlisk wielu rzadkich gatunk贸w, kt贸re w艂a艣nie w tych trudno dost臋pnych cz臋艣ciach g贸r znalaz艂y swoj膮 ostoj臋.
Czy odkrycie gatunku w trudno dost臋pnym miejscu oznacza, 偶e potencjalnie podobnych gatunk贸w jest tam wi臋cej?
Tak 鈥� to bardzo mo偶liwe, 偶e skoro odkrywamy nowy gatunek w trudno dost臋pnym rejonie, to tam mo偶e by膰 jeszcze wiele innych, nieopisanych. Problem w tym, 偶e lasy bywaj膮 wycinane szybciej, ni偶 zd膮偶ymy udokumentowa膰 ich bior贸偶norodno艣膰. Wiele gatunk贸w ginie, zanim ktokolwiek zdo艂a je opisa膰. Jeden z modeli naukowych szacuje, 偶e od 15% do 59% gatunk贸w wymieraj膮cych to te 鈥瀗ieodkryte鈥� ... Na pewno w tych g贸rskich, s艂abo przebadanych obszarach jest znacznie wi臋cej do odkrycia 鈥� zw艂aszcza w krajach takich jak Peru, kt贸re s膮 ci膮gle relatywnie s艂abo zbadan膮 cz臋艣ci膮 And贸w.
Jakie czynniki mog膮 najbardziej zagra偶a膰 przetrwaniu tego storczyka?
W g贸rach ro艣liny mog膮 鈥瀠cieka膰鈥� coraz wy偶ej przed zmianami klimatu, ale g贸ra ma sw贸j szczyt 鈥� w pewnym momencie po prostu nie b臋dzie dok膮d si臋 przesun膮膰. Dodatkowo nie wiemy, czy grzyb, z kt贸rym ten storczyk musi wej艣膰 w symbioz臋, r贸wnie偶 pod膮偶y za zmian膮 warunk贸w 艣rodowiskowych.
Populacja, kt贸r膮 obserwowa艂am, ros艂a dos艂ownie na dw贸ch鈥搕rzech drzewach. Jeden piorun, osuni臋cie ziemi czy wycinka mog膮 wystarczy膰, by j膮 zniszczy膰. Zmiany w strukturze lasu wp艂ywaj膮 te偶 na zapylacze 鈥� je艣li odpowiedni owad zniknie, storczyki nie b臋d膮 mia艂y szansy na rozmna偶anie.
Niekt贸re storczyki s膮 zdolne do samozapylenia, ale gatunki z rodzaju Telipogon najprawdopodobniej tego nie robi膮 鈥� s膮 uzale偶nione od obecno艣ci zapylacza. Je艣li nie b臋d膮 si臋 rozmna偶a膰 to populacja po prostu po jakim艣 czasie zniknie.
Czy podejmowane s膮 dzia艂ania ochronne dla tego gatunku?
Nie 鈥� samo opisanie nowego gatunku nie oznacza automatycznie za艂o偶enia rezerwatu. Nawet je艣li opisa艂am ju偶 ponad 400 gatunk贸w, to ochrona ich siedlisk to zupe艂nie inna sprawa. W wielu krajach, gdzie pracuj臋, istniej膮ce obszary ochronne cz臋sto nie s膮 skutecznie zarz膮dzane i nie chroni膮 wystarczaj膮co rzadkich ro艣lin.
Kiedy publikuj臋 opisy nowych gatunk贸w, a szczeg贸lnie tych, kt贸re mog膮 by膰 atrakcyjne dla kolekcjoner贸w, 艣wiadomie pomijam bardzo szczeg贸艂owe dane lokalizacyjne. To strategia ochronna 鈥� by utrudni膰 znalezienie tych ro艣lin przez osoby, kt贸re mog艂yby je zbiera膰 i handlowa膰 nimi.
Miejmy nadziej臋, 偶e pomo偶e to uchroni膰 je przed kolekcjonerami. Ju偶 zdarza艂y si臋 przypadki, 偶e po opisie nowego gatunku, ca艂e jego naturalne populacje zosta艂y brutalnie zebrane i w konsekwencji gatunek niemal wygin膮艂 (np. Paphiopedilum vietnamense).
Emocje, motywacja i dalsze plany
Jakie emocje towarzysz膮 Pani przy opisywaniu nowego gatunku?
Ekscytacja jest najwi臋ksza w momencie odkrycia. To chwila, kiedy serce naprawd臋 szybciej bije 鈥� bo nagle u艣wiadamiasz sobie, 偶e trzymasz przed sob膮 co艣, czego nikt wcze艣niej nie widzia艂 i nie opisa艂.
Natomiast p贸藕niej przychodzi ju偶 etap formalno艣ci: przegl膮d literatury, weryfikacja, opisy, przygotowanie ilustracji, wyb贸r odpowiedniego czasopisma 鈥� Ca艂a ta niezb臋dna papierologia potrafi ostudzi膰 emocje. Bywa, 偶e entuzjazm ginie pod lawin膮 formularzy i recenzji, jakby kto艣 zasypa艂 go papierami.
Ale mimo wszystko 鈥� 艣wiadomo艣膰, 偶e dodajesz do nauki nowy gatunek, pozostaje ogromnie 蝉补迟测蝉蹿补办肠箩辞苍耻箩膮肠补.
Co daje w og贸le takie odkrycie i opisanie nowego gatunku?
Dla mnie samo opisanie nowego gatunku to dopiero pocz膮tek 鈥� to 艣wiadectwo, 偶e dany organizm istnia艂 i zosta艂 zauwa偶ony przez nauk臋, ale nie gwarantuje, 偶e jego siedlisko jest chronione.
Storczyki cz臋sto pe艂ni膮 rol臋 wska藕nik贸w stanu 艣rodowiska. Je艣li w danym miejscu ro艣nie wiele orchidei, a populacje s膮 zdrowe 鈥� to znak, 偶e taki ekosystem funkcjonuje prawid艂owo: istniej膮 odpowiedni zapylacze, grzyby symbiotyczne, warunki siedliskowe 鈥� wszystko to wskazuje, 偶e las jest w dobrej kondycji.
Dlatego odkrycie nowego gatunku mo偶e mie膰 znacznie wi臋ksze znaczenie ni偶 tylko kolejna nazwa 鈥� to sygna艂 alarmowy albo potwierdzenie warto艣ci ochronnych dla danego obszaru. Je艣li wiele gatunk贸w storczyk贸w wsp贸艂istnieje w jednym miejscu 鈥� to miejsce zas艂uguje na szczeg贸ln膮 uwag臋 i ochron臋.
A dlaczego akurat ten storczyk zosta艂 nazwany 鈥瀉nielskim鈥�?
Ja ju偶 tak d艂ugo polowa艂am na jakiego艣 nowego storczyka, kt贸rego mog艂abym nazwa膰 鈥瀉nielski鈥�. Wcze艣niej opisa艂am Telipogon diabolicus 鈥� czyli 鈥瀌iabelski鈥� 鈥� wi臋c troch臋 brakowa艂o mi tej drugiej strony medalu.
Kiedy zobaczy艂am ten okaz z delikatnymi 鈥瀞krzyde艂kami鈥� na war偶ce, od razu pomy艣la艂am, 偶e to jest w艂a艣nie on. Idealny kandydat na 鈥瀉nielskiego鈥�. I tak narodzi艂 si臋 Telipogon angelicus.
Jakie s膮 Pani dalsze plany badawcze?
Chcia艂abym jeszcze intensywniej bada膰 flor臋 storczyk贸w Kolumbii. To m贸j absolutny numer jeden 鈥� najbardziej storczykowy kraj na 艣wiecie. Ma ogromn膮 r贸偶norodno艣膰 gatunk贸w, mn贸stwo obszar贸w wci膮偶 nieprzebadanych i prawdopodobnie najwi臋cej nieodkrytych jeszcze storczyk贸w.
Kolumbia jest jak skarbiec, w kt贸rym ka偶da wyprawa mo偶e przynie艣膰 co艣 nowego 鈥� i w艂a艣nie to najbardziej mnie nap臋dza.
Wiemy, 偶e zajmuje si臋 Pani wy艂膮cznie storczykami. Ilu jest specjalist贸w od tropikalnych storczyk贸w w Polsce?
Od tropikalnych storczyk贸w jest nas pewnie poni偶ej 10 os贸b, i wszyscy jeste艣my, powiedzmy, ze 鈥瀞zko艂y gda艅skiej鈥�. W Europie kraje o klimacie umiarkowanym maj膮 relatywnie niewiele rodzimych storczyk贸w 鈥� tam rzeczywi艣cie jest ju偶 鈥瀖a艂o do opisywania鈥�. W Polsce wyst臋puje oko艂o 50 gatunk贸w rodzimych. Tymczasem w krajach tropikalnych, jak Kolumbia, orchidee stanowi膮 jedn膮 z najbardziej zr贸偶nicowanych grup ro艣lin 鈥� w Kolumbii udokumentowano ju偶 ponad 4000 gatunk贸w, a wiele z nich nadal czeka na opis.
To wci膮偶 niezg艂臋bione pole do odkry膰. Badania nad storczykami tropikalnymi to nisza, kt贸ra wymaga pasji i determinacji, ale ka偶da nowa ro艣lina odkryta dla nauki wynagradza ten wysi艂ek.
Redakcja i grafiki: Mateusz Kowalski, Kamila Knol-Micha艂owska (Centrum Promocji, Wydzia艂 Biologii i Ochrony 艢rodowiska U艁)
Materia艂y: prof. dr hab. Marta Kolanowska (Katedra Geobotaniki i Ekologii Ro艣lin, Wydzia艂 Biologii i Ochrony 艢rodowiska U艁)
Zdj臋cia: Stig Dalstr枚m