To nie rocznicowy d偶ingiel, tylko opowie艣膰 o ci膮g艂o艣ci
Dr Joanna Bachura-Wojtasik zaczyna od rzeczy pozornie prostej. Takie dni jak 艢wiatowy Dzie艅 Radia s膮 potrzebne, bo porz膮dkuj膮 pami臋膰. Przypominaj膮 o ci膮g艂o艣ci kultury i o ludziach, kt贸rzy media tworzyli oraz o tym, jak media si臋 zmienia艂y. Ale przede wszystkim pozwalaj膮 zobaczy膰 radio nie jako kana艂, tylko jako fragment naszej historii kulturowej i w pewnym sensie, naszej to偶samo艣ci.
Kiedy radio w Polsce si臋 rodzi艂o, by艂o znakiem prze艂omu. Bachura-Wojtasik przypomina, 偶e radio w swoich pocz膮tkach ch臋tnie wesz艂o w dialog z kultur膮 wysok膮. Ta perspektywa daje jasno do zrozumienia, 偶e radio nie jest tylko technologi膮 nadawania. Jest sposobem opowiadania 艣wiata i jednocze艣nie polem, na kt贸rym nieustannie wykszta艂caj膮 si臋 nowe gatunki, relacje i praktyki s艂uchania.
鈥濺adio traci si艂臋鈥�? Wr臋cz przeciwnie, ono zmienia form臋
Wsp贸艂czesny odruch bywa taki 鈥� skoro internet, platformy, wideo, social media 鈥� to radio musi przegrywa膰. Dr Bachura-Wojtasik odpowiada na to por贸wnaniem, kt贸re obna偶a prostot臋 tej narracji: gdy pojawi艂a si臋 prasa, czy ludzie zastanawiali si臋, czy znikn膮 ksi膮偶ki? Nie znikn臋艂y. Zmieni艂y miejsce w ekosystemie.
I tu pojawia si臋 wa偶ne rozr贸偶nienie. Nie 偶yjemy w kulturze d藕wi臋ku ani w kulturze oralnej. 呕yjemy w kulturze audiowizualnej, w kt贸rej obraz jest dominuj膮cy. A jednak 鈥� jak m贸wi Bachura-Wojtasik 鈥� w XXI wieku wida膰 co艣, co mo偶na nazwa膰 zwrotem audiocentrycznym. Badaczka jednak studzi zachwyt i przypomina, 偶e to nie jest dominanta, a raczej nisza. Tyle 偶e nisza potrzebna.
Dlaczego? Bo odbiorcy zacz臋li dostrzega膰 deficyty kultury obrazkowej i szuka膰 czego艣, co je cho膰 troch臋 wype艂ni. D藕wi臋k daje co艣 innego ni偶 obraz. Pozwala dzia艂a膰 i jednocze艣nie s艂ucha膰, otwiera inn膮 艣cie偶k臋 skupienia, mocniej uruchamia emocje, zw艂aszcza wtedy, gdy m贸wimy o formach wymagaj膮cych uwa偶no艣ci.
I tu wchodzi druga rozm贸wczyni, dr Natalia Kowalska-Elkader, kt贸ra proponuje definicj臋 najwa偶niejsz膮 dla zrozumienia tego przetrwania. Radio nie jest tylko d藕wi臋kiem. Radio 鈥� sprowadzane cz臋sto do samej audialno艣ci 鈥� jest ekosystemem relacji, po艂膮czeniem pomi臋dzy g艂osami 鈥瀟am鈥� i 鈥瀟u鈥�.
Renesans czy od艣wie偶enie? Zerwanie z linearno艣ci膮 zmieni艂o wszystko
Z obu rozm贸w wy艂ania si臋 wsp贸lny obraz. Radio nie tyle walczy z podcastami, co wchodzi z nimi w nowy uk艂ad. Bachura-Wojtasik m贸wi o digitalizacji jako o czym艣, co da艂o radiu oddech 鈥� przede wszystkim przez zerwanie z linearno艣ci膮. Ju偶 nie trzeba 鈥瀞iedzie膰 i czeka膰鈥�. Mo偶na s艂ucha膰 w dowolnym momencie 鈥� wtedy, kiedy jest na to czas i gotowo艣膰.
Badaczka zwraca uwag臋, 偶e instytucjonalne radio (zw艂aszcza publiczne) jest z natury wolniejsze w adaptacji, bo instytucja musi przej艣膰 procedury. Ale radio publiczne zacz臋艂o robi膰 rzeczy, kt贸re realnie zmieniaj膮 obieg d藕wi臋ku. Rozg艂o艣nie otwieraj膮 archiwa, udost臋pniaj膮 audycje i gatunki w formie podcast贸w, publikuj膮 s艂uchowiska, szukaj膮 wsp贸艂pracy z m艂odymi tw贸rcami i pr贸buj膮 nowych pomys艂贸w. To w艂a艣nie nazywa od艣wie偶eniem medium.
Kowalska-Elkader dopowiada 鈥� radio zmienia si臋, bo zmieniaj膮 si臋 s艂uchacze i ich zwyczaje. A to nowe otoczenie bywa niemal ca艂kiem inne. W takim 艣wiecie nie wystarczy jednorazowa celebracja. Potrzeba namys艂u, czasu i uwa偶nego odbioru.
G艂os, kt贸ry potrafi by膰 bardziej intymny ni偶 obraz
W wywiadzie z dr Joann膮 Bachur膮-Wojtasik pada pytanie o emocje: czy g艂os potrafi budzi膰 je mocniej ni偶 obraz? Badaczka m贸wi o g艂osie jako o intymnym elemencie komunikacji: odg艂osy ludzi, audiosfera bohatera i d藕wi臋ki 艣wiata skupiaj膮 uwag臋 jak w soczewce. Kiedy nie ma obrazu, d藕wi臋k zmusza do wsp贸艂tworzenia, a odbiorca dopowiada, wyobra偶a sobie scen臋, wchodzi w rytm mowy, 艂apie pauzy.
Jednocze艣nie Bachura-Wojtasik jest bardzo precyzyjna 鈥� to nie dotyczy ka偶dej formy radiowej. W newsach, w kr贸tkich serwisach informacyjnych nie oczekujemy estetycznych prze偶y膰. Tam licz膮 si臋 fakty, tempo, skr贸t. Ale w reporta偶u, dokumencie audio, s艂uchowisku i w formach d艂u偶szych d藕wi臋k ma przestrze艅, by oddzia艂ywa膰.
Najwa偶niejsza teza: s艂uchania trzeba si臋 nauczy膰
Tu pojawia si臋 w膮tek, kt贸ry w rozmowie z Bachur膮-Wojtasik wybrzmiewa szczeg贸lnie mocno i kt贸ry w艂a艣ciwie m贸g艂by by膰 has艂em 艢wiatowego Dnia Radia: uwa偶ne s艂uchanie nie jest oczywiste. Ono wymaga edukacji. I 鈥� co wa偶ne 鈥� edukacji od najm艂odszych lat.
Badaczka zauwa偶a, 偶e spo艂eczna 艣wiadomo艣膰 form d藕wi臋kowych jest wci膮偶 zbyt ma艂a. Tw贸rc贸w kojarzymy z film贸w dokumentalnych, rzadko z reporta偶u d藕wi臋kowego. A przecie偶 to medium potrafi robi膰 rzeczy nieprzek艂adalne na j臋zyk innych medi贸w, tyle 偶e odbiorca niewykszta艂cony w odbiorze d艂u偶szych form audio mo偶e mie膰 z tym k艂opot.
Por贸wnanie jest 艣wietne w swojej prostocie: dziecko nie nauczy si臋 czyta膰 bez praktykowania sk艂adania literek. Tak samo, nie nauczymy si臋 s艂ucha膰, je艣li nie b臋dziemy tego 膰wiczy膰.
Konferencja zamiast fajerwerk贸w
Dr Natalia Kowalska-Elkader podkre艣la, 偶e radio nie potrzebuje dzi艣 jednorazowej celebracji, tylko namys艂u, czasu i uwa偶nego odbioru, bo funkcjonuje w rozproszonym 艣wiecie platform i praktyk s艂uchania. Z tej potrzeby wyros艂a konferencja przygotowywana przez 艣rodowisko z Wydzia艂u Filologicznego U艁, kt贸ra ma by膰 艣wi臋tem 100-lecia radia, w mi臋dzynarodowym gronie i we wsp贸艂pracy m.in. z Radiem 艁贸d藕 oraz Muzeum Sztuki w 艁odzi.
W programie maj膮 si臋 pojawi膰 rozmowy o historii medium, metodach badania, stacjach regionalnych i o tym, jak sztuka radiowa przesz艂a drog臋 od ci臋cia ta艣m do platform dystrybucyjnych. Wydarzenie jest otwarte dla wszystkich mi艂o艣nik贸w radia. 11-12 maja w 艁odzi (Wydzia艂 Filologiczny, Pa艂ac Biedermanna, Muzeum Sztuki), a udzia艂 dla s艂uchaczy jest bezp艂atny. Program ma si臋 ukaza膰 na pocz膮tku kwietnia.
艢wiatowy Dzie艅 Radia: jak 艣wi臋towa膰 naprawd臋?
艢wi臋towa膰 radio mo偶na nie przez g艂o艣ne deklaracje, tylko przez gest uwa偶no艣ci. Wybierzcie dzi艣 d艂u偶sz膮 form臋 audio 鈥� reporta偶, dokument, s艂uchowisko. Pos艂uchajcie bez przewijania. Bez r贸wnoleg艂ego ekranu.
Materia艂: dr Joanna Bachura-Wojtasik, dr Natalia Kowalska-Elkader
Redakcja: Kacper Szczepaniak, Centrum Komunikacji Marki