Sk膮d wzi臋艂o si臋 Kolegium Elektor贸w?
Powstanie instytucji znanej obecnie pod nazw膮 Kolegium Elektor贸w (Electoral College) pozostaje integraln膮 cz臋艣ci膮 procesu ewolucji ameryka艅skiego porz膮dku konstytucyjnego oraz systemu wyborczego. Prace nad kszta艂tem i tre艣ci膮 Konstytucji, reguluj膮cej m.in. kwesti臋 zasad wyboru i funkcjonowania w艂adz centralnych Stan贸w Zjednoczonych, rozpocz臋艂y si臋 wraz z obradami Konwencji Konstytucyjnej zorganizowanej w 1787 roku w Filadelfii.
W trakcie debat przedstawicieli skonfederowanych Stan贸w, poza rozwi膮zaniem sporu dotycz膮cego kwestii tego, czy centralny organ w艂adzy wykonawczej powinien mie膰 charakter jedno-, czy wieloosobowy, na rzecz urz臋du jednoosobowego, rozwa偶ano trzy zasadnicze propozycje dotycz膮ce sposobu jego wy艂aniania. Delegaci dyskutowali nad mo偶liwo艣ci膮 wyboru przez organy w艂adzy ustawodawczej (co rodzi艂oby jednak okre艣lone w膮tpliwo艣ci dotycz膮ce przestrzegania zasady tr贸jpodzia艂u w艂adzy), w drodze powszechnego g艂osowania obywatelskiego (kt贸re jednak rodzi艂o okre艣lone problemy zwi膮zane z r贸偶norak膮 regulacj膮 kwestii obywatelstwa w poszczeg贸lnych stanach) b膮d藕 te偶 przez organy prawodawcze na szczeblu stanowym. Co ciekawe, propozycja wprowadzenia instytucji elektor贸w jako rozwi膮zania kompromisowego, gwarantuj膮cego zapewnienie znaczenia zar贸wno stanom, jak i obywatelom, pocz膮tkowo zosta艂a odrzucona. Jednak w trakcie dalszych dyskusji, w lipcu 1787 roku, propozycja ta znalaz艂a wymagane poparcie.
Prace nad tre艣ci膮 regulacji dotycz膮cej sposobu wyboru prezydenta USA zosta艂y powierzone tzw. Komisji Spraw Niezako艅czonych (ang. Comittee of Postponed Matters), kt贸ra przygotowa艂a projekt zawieraj膮cy propozycj臋 wyboru prezydenta przez elektor贸w. Projekt ten 鈥� po zatwierdzeniu przez Konwencj臋 i po dodatkowych pracach w innych komisjach 鈥� przekszta艂ci艂 si臋 w tre艣膰 obowi膮zuj膮cego wsp贸艂cze艣nie art. 2 sek. 1 zd. 3 Konstytucji Stan贸w Zjednoczonych 鈥� 鈥濳a偶dy stan wyznacza w trybie okre艣lonym przez swoje cia艂o ustawodawcze odpowiedni膮 liczb臋 elektor贸w鈥�.
W tre艣ci Konstytucji znalaz艂y si臋 r贸wnie偶 rozwi膮zania dotycz膮ce sposobu g艂osowania przez Kolegium Elektor贸w (g艂osowanie indywidualne, za pomoc膮 kartek na dwie osoby, z kt贸rych przynajmniej jedna nie powinna by膰 mieszka艅cem tego stanu, co oni), procedury post臋powania na wypadek sytuacji, gdy w drodze ww. g艂osowania 偶aden z kandydat贸w nie uzyska艂by wymaganej wi臋kszo艣ci oraz zakaz wyznaczania na to stanowisko senator贸w, cz艂onk贸w Izby Reprezentant贸w i os贸b, kt贸re sprawuj膮 鈥�(鈥�) honorowo lub odp艂atnie urz膮d w s艂u偶bie Stan贸w Zjednoczonych鈥�.
Z kolei problemy i w膮tpliwo艣ci, jakie pojawia艂y si臋 w zwi膮zku z realizacj膮 ww. regulacji, rozwi膮zywano za pomoc膮 ustaw federalnych (np. w zakresie terminu wymaganego w celu wy艂onienia elektor贸w) oraz poprawek konstytucyjnych 鈥� 12. Poprawka z 1803 roku, uszczeg贸艂owia艂a procedur臋 g艂osowania poprzez wskazanie, i偶 elektor oddaje jeden g艂os na prezydenta i jeden g艂os na wiceprezydenta), za艣 na mocy 23. Poprawki z 1961 roku elektorzy zostali przyznani Dystryktowi Kolumbia 鈥�(鈥�) w liczbie, do kt贸rej by艂by uprawniony, gdyby by艂 stanem; nie mo偶e to by膰 jednak liczba wi臋ksza od przypadaj膮cej stanowi o najmniejszej liczbie mieszka艅c贸w鈥�.
Spos贸b wy艂onienia elektor贸w
Wartym wskazania pozostaje, i偶 Konstytucja przekaza艂a kompetencje dotycz膮ce sposobu wy艂onienia elektor贸w w艂a艣ciwym organom stanowym 鈥� 鈥濳a偶dy stan wyznacza w trybie okre艣lonym przez swoje cia艂o ustawodawcze odpowiedni膮 liczb臋 elektor贸w鈥�. Oznacza to, 偶e w艂adze stanowe mia艂y mo偶liwo艣膰 indywidualnego regulowania sposobu wyznaczania elektor贸w, w tym r贸wnie偶 nominowania kandydat贸w na elektor贸w oraz sposobu przydzielania elektor贸w do konkretnego kandydata po wyborach stanowych.
Obecnie, w zakresie sposobu wy艂aniania cz艂onk贸w Kolegium zasad膮 jest g艂osowanie powszechne. Z kolei za nominacj臋 na kandydat贸w na elektor贸w odpowiadaj膮 鈥� w dominuj膮cej wi臋kszo艣ci 鈥� konwencje stanowe partii politycznych, a w wybranych stanach gubernator, kandydat na prezydenta, zarz膮d stanowy partii, b膮d藕 kandydat wy艂oniony zostaje w drodze g艂osowania powszechnego.
Swoist膮 zasad膮 przydzielania g艂os贸w elektorskich jest formu艂a 鈥瀦wyci臋zca bierze wszystko鈥� (ang. The winner takes all), co oznacza, i偶 podzia艂 nast臋puje w spos贸b nieproporcjonalny 鈥� wystarczy jeden g艂os przewagi w g艂osowaniu powszechnym, by w danym stanie (z wyj膮tkiem Maine oraz Nebraski, kt贸re dopuszczaj膮 podzia艂 g艂os贸w pomi臋dzy kandydat贸w) wszystkie g艂osy elektorskie przypad艂y jednemu kandydatowi.
Elektorzy zobowi膮zani s膮 do g艂osowania na kandydata 鈥� nominata partii politycznej, kt贸ra wskaza艂a tak偶e elektor贸w (np. elektor nominowany przez Parti臋 Demokratyczn膮 powinien odda膰 sw贸j g艂os na kandydata Demokrat贸w). Cz艂onkowie Kolegium, kt贸rzy nie stosuj膮 si臋 do ww. wymogu okre艣lani s膮 jako elektorzy 鈥瀢iaro艂omni鈥� (ang. Faithless). W cz臋艣ci stan贸w za tego rodzaju odst臋pstwo przewidziane s膮 sankcje karne i/lub kara grzywny.
Ilo艣膰 oraz zakres kompetencji elektor贸w
Kolegium Elektor贸w tworzy obecnie 538 elektor贸w, co odpowiada 艂膮cznej liczbie cz艂onk贸w Izby Reprezentant贸w i senator贸w, do kt贸rej do艂膮czeni zostali trzej elektorzy reprezentuj膮cy Dystrykt Kolumbia (nieposiadaj膮cy reprezentacji w Kongresie Stan贸w Zjednoczonych). Zgodne z regulacj膮 konstytucyjn膮, ka偶demu stanowi przys艂uguje liczba g艂os贸w elektorskich, kt贸ra odpowiada 艂膮cznej liczbie senator贸w (ka偶dy stan ma dw贸ch przedstawicieli w Senacie) i cz艂onk贸w Izby Reprezentant贸w (kt贸rych liczba uzale偶niona pozostaje od wielko艣ci populacji 鈥� w tym wypadku podzia艂u mandat贸w dokonuje si臋 raz na 10 lat po kolejnym spisie ludno艣ci).
Kolegium Elektor贸w umocowane zosta艂o do zrealizowania jednego, konkretnego celu 鈥� wyboru prezydenta oraz wiceprezydenta. Odbywa si臋 ono poprzez g艂osowanie pisemne w 鈥瀞woich stanach鈥� 鈥� elektorzy nie zbieraj膮 si臋 zatem w jednym miejscu, by przeprowadzi膰 walne g艂osowanie. Po g艂osowaniu (kt贸re powinno odby膰 si臋 w pierwszy poniedzia艂ek po drugiej 艣rodzie grudnia) sporz膮dza si臋 odr臋bne listy z nazwiskami kandydat贸w i ilo艣ci膮 oddanych na nich g艂os贸w, kt贸re przesy艂ane s膮 nast臋pnie do przewodnicz膮cego Senatu. Otwarcie ww. list w obecno艣ci Senatu oraz Izby Reprezentant贸w poprzedza bezpo艣rednio obliczanie g艂os贸w. Do zwyci臋stwa w wyborach wymagane jest uzyskanie najwi臋kszej liczby g艂os贸w, przy czym musi ona stanowi膰 bezwzgl臋dn膮 wi臋kszo艣膰 g艂os贸w wyznaczonych elektor贸w (co najmniej 270).
Art. 2 sek. 1 Konstytucji przewiduje ponadto regulacj臋 na wypadek, gdyby 偶aden z kandydat贸w nie uzyska艂 ww. wi臋kszo艣ci 鈥� w wypadku prezydenta wyboru spo艣r贸d trzech kandydat贸w z najwi臋ksz膮 liczb膮 g艂os贸w elektorskich, dokonuje Izba Reprezentant贸w g艂osuj膮c stanami (ka偶dy stan ma jeden g艂os, za艣 do zwyci臋stwa wymagane jest uzyskanie g艂os贸w ponad po艂owy stan贸w); w wypadku wiceprezydenta kompetencja wyboru, spo艣r贸d dw贸ch kandydat贸w z najwi臋ksz膮 liczb膮 g艂os贸w elektorskich, nale偶y do Senatu (analogicznie, kandydat musi uzyska膰 ponad po艂ow臋 g艂os贸w senatorskich).
Powy偶sze wymogi dotycz膮ce uzyskania g艂os贸w elektorskich oraz fakt, i偶 liczba elektor贸w r贸偶ni si臋 w poszczeg贸lnych stanach (od trzech do pi臋膰dziesi臋ciu pi臋ciu), w znaczny spos贸b determinuje strategi臋 kampanii wyborczych kandydat贸w 鈥� specyfika systemu wyborczego w USA powoduje bowiem, 偶e do zwyci臋stwa w wyborach prezydenckich wcale nie jest wymagane uzyskanie wi臋kszo艣ci g艂os贸w w wyborach powszechnych, z czym mieli艣my do czynienia chocia偶by w 2016 roku (na Hilary Clinton g艂osowa艂o ok. 3 miliony wi臋cej os贸b uprawnionych do uczestnictwa w wyborach, ni偶 na Donalda Trumpa, kt贸ry jednak uzyska艂 wymagan膮 ilo艣膰 g艂os贸w elektorskich).
Tekst: dr Jakub St臋pie艅
Katedra Prawa Konstytucyjnego U艁 / Centre for Anglo-American Legal Tradition U艁
ORCID: 0000-0003-0106-680
Artyku艂 jest cz臋艣ci膮 serii ConLaw24, w kt贸rej Centre for Anglo-American Legal Tradition przybli偶a zawi艂o艣ci ameryka艅skiego systemu prawno-politycznego. W ka偶dy wtorek do dnia wybor贸w b臋dziemy publikowali kolejne teksty.