- Kacper Szczepaniak: Dlaczego Sylwester jest jednym z nielicznych dni w roku, kiedy spo艂ecznie 鈥瀢olno wi臋cej鈥� 鈥� ha艂as, alkohol, przesada? Sk膮d ta kulturowa zgoda na chaos?
Dr Ewelina Maria Kostrzewska: Zwyczaj uroczystego 偶egnania starego roku i witania nowego posiada na ziemiach polskich wcale nie tak d艂ug膮 tradycj臋 鈥� przyw臋drowa艂 do nas na prze艂omie XIX i XX wieku. Pocz膮tkowo by艂 popularny jedynie w du偶ych miastach i w艣r贸d zamo偶nych warstw spo艂ecze艅stwa. Dopiero z czasem rozpowszechni艂 si臋 w mniejszych miasteczkach i na wsiach.
1 stycznia uczyniono dniem wolnym od pracy w 1924 roku na mocy rozporz膮dzenia prezydenta Rzeczypospolitej. Pocz膮tkowo 艣wi臋towanie Sylwestra w niczym nie przypomina艂o dzisiejszych obchod贸w. Pierwsze huczne zabawy sylwestrowe pojawi艂y si臋 w dwudziestoleciu mi臋dzywojennym. Cz臋sto bale czy spotkania odbywa艂y si臋 ju偶 w Nowy Rok, kt贸ry uznawano za wa偶niejszy od samego Sylwestra.
Spos贸b 艣wi臋towania przypomina艂 po艂膮czenie zwyczaj贸w bo偶onarodzeniowych i andrzejkowych. Gdy zapada艂 zmierzch, udawano si臋 do ko艣cio艂贸w, gdzie odprawiano nabo偶e艅stwa, po czym wracano do dom贸w i zasiadano do uroczystej kolacji. W wielu przypadkach przypomina艂a ona wieczerz臋 wigilijn膮, z t膮 r贸偶nic膮, 偶e nie ogranicza艂a si臋 do najbli偶szej rodziny i nie mia艂a charakteru postnego 鈥� st膮d czasem nazywano j膮 鈥瀟艂ust膮 wigili膮鈥�.
Na sto艂ach kr贸lowa艂y potrawy mi臋sne, s艂odycze oraz trunki alkoholowe, co mia艂o zapewni膰 pomy艣lno艣膰 w Nowym Roku. Dzi艣 cz臋sto bawimy si臋 hucznie, ale coraz cz臋艣ciej wybieramy te偶 inne formy sp臋dzania Sylwestra: w kameralnym gronie przyjaci贸艂, na stoku narciarskim czy nad morzem. Oczywi艣cie zdarzaj膮 si臋 sytuacje, gdy przesadzamy ze 艣wi臋towaniem, ale czy jest to chaos, czy raczej brak umiaru 鈥� to ju偶 kwestia interpretacji. Z pewno艣ci膮 warto zachowa膰 zdrowy rozs膮dek, by bawi膰 si臋 dobrze, ale i bezpiecznie.
- Fajerwerki 鈥� zachwyt, ha艂as, kontrowersje. Jak膮 symboliczn膮 funkcj臋 pe艂ni艂 ogie艅 i huk w dawnych obrz臋dach przej艣cia i czy dzi艣 to tylko rozrywka? Sk膮d si臋 wzi臋艂a ta tradycja?
Historia fajerwerk贸w jest bardzo d艂uga i wywodzi si臋 z Chin, gdzie pra偶ono bambus, wierz膮c, 偶e huk odstrasza z艂e duchy i przynosi szcz臋艣cie. Z艂ota era fajerwerk贸w nasta艂a po wynalezieniu 鈥� r贸wnie偶 w Chinach 鈥� czarnego prochu. Wynalazku tego dokonano najpewniej przypadkowo, gdy chi艅scy alchemicy poszukiwali eliksiru nie艣miertelno艣ci i mieszali r贸偶ne substancje.
W Europie kariera fajerwerk贸w rozpocz臋艂a si臋 w 艣redniowieczu. Szczeg贸lnie popularne by艂y we W艂oszech, a w Polsce pojawi艂y si臋 ju偶 w XVI wieku 鈥� na przyk艂ad fajerwerkami uczczono urodziny kr贸la Zygmunta III Wazy. Z czasem sta艂y si臋 wa偶nym i charakterystycznym elementem zabaw noworocznych, zast臋puj膮c dawne obrz臋dy. Dzi艣 symbolizuj膮 nowy pocz膮tek i nadej艣cie Nowego Roku.
Fajerwerki nios膮 ze sob膮 bogat膮 symbolik臋: rado艣ci, pomy艣lno艣ci, przezwyci臋偶ania dawnych l臋k贸w. Ogie艅 ma moc oczyszczaj膮c膮 i otwieraj膮c膮 przestrze艅 dla tego, co nowe. Warto jednak pami臋ta膰, 偶e polskie sylwestrowe zwyczaje i przes膮dy daleko wykracza艂y poza same pokazy pirotechniczne.
- Czy Sylwester to bardziej 艣wi臋to przysz艂o艣ci (鈥瀗owy pocz膮tek鈥�), czy zamykania starego 鈥� i jak Polacy radz膮 sobie z tym momentem przej艣cia?
I jedno, i drugie. Hucznie 偶egnamy stary rok i witamy nowy 鈥� jest to swoisty rytua艂 przej艣cia, zamkni臋cia i otwarcia jednocze艣nie. To 艣wi臋to graniczne, maj膮ce swoje korzenie w staro偶ytno艣ci.
Pierwszy Sylwester, w dzisiejszym rozumieniu, odby艂 si臋 w 999 roku. Cho膰 by艂 to dzie艅 radosny, wi膮za艂 si臋 jednocze艣nie z obaw膮 przed ko艅cem 艣wiata, opart膮 na przepowiedniach Sybilli, wedle kt贸rych w 1000 roku mia艂 nast膮pi膰 kres istnienia 艣wiata.
31 grudnia 999 roku witano wi臋c ze strachem i boja藕ni膮. Sprawc膮 ko艅ca 艣wiata mia艂 by膰 potw贸r Lewiatan, wi臋ziony przez papie偶a Sylwestra w lochach Watykanu. Bestia mia艂a si臋 przebudzi膰, wydosta膰 z wi臋zienia i ziej膮c ogniem zniszczy膰 niebo i ziemi臋.
Kiedy jednak dzie艅 ten dobieg艂 ko艅ca, a o p贸艂nocy Lewiatan si臋 nie obudzi艂, powszechny strach zmieni艂 si臋 w 偶ywio艂ow膮 rado艣膰. Ludzie wybiegli na ulice, sk艂adali sobie 偶yczenia i 艣wi臋towali w 艣wietle pochodni, a papie偶 Sylwester udzieli艂 b艂ogos艂awie艅stwa urbi et orbi na nowy rok, wiek i tysi膮clecie. W ten spos贸b rado艣膰 z przetrwania 艣wiata zapocz膮tkowa艂a zwyczaj uroczystego 艣wi臋towania Nowego Roku, zwanego od imienia papie偶a Sylwestrem.
- Dlaczego tak bardzo potrzebujemy 鈥瀖agicznej godziny zero鈥� 鈥� odliczania, toastu, 偶ycze艅 鈥� nawet je艣li wiemy, 偶e nast臋pny dzie艅 bywa zwyczajny?
Lubimy mie膰 鈥瀗owy pocz膮tek鈥�, szuka膰 lepszej wersji siebie i wierzy膰, 偶e w Nowym Roku osi膮gniemy to, czego nie uda艂o si臋 w roku ubieg艂ym. Dlatego w styczniu si艂ownie p臋kaj膮 w szwach, a w sklepach pojawiaj膮 si臋 oferty sportowe i zdrowa 偶ywno艣膰 na pierwszych stronach gazetek reklamowych.
Nowy Rok niesie nadziej臋 na zmiany, wyzwania, rozw贸j i samorealizacj臋. To, czy uda si臋 je osi膮gn膮膰, zale偶y jednak od naszej motywacji i determinacji 鈥� jednym s艂owem: od nas samych. 鈥濭odzina zero鈥� mo偶e w tym pom贸c, ale nie wykona za nas ca艂ej pracy.
- Wr贸偶by, postanowienia noworoczne, czerwone majtki, szampan o p贸艂nocy 鈥� co te drobne rytua艂y m贸wi膮 o naszych l臋kach i nadziejach?
Wierzono, 偶e je艣li komu艣 uda si臋 偶artem 鈥瀘kra艣膰鈥� inn膮 osob臋, ca艂y nadchodz膮cy rok b臋dzie szcz臋艣liwy 鈥� st膮d symboliczne kradzie偶e. Strzelano z bat贸w, co mia艂o gwarantowa膰 szcz臋艣cie i urodzaj. Aby zapewni膰 sobie powodzenie, wypiekano specjalne chlebki zwane bochniaczkami lub szczodrakami, kt贸rymi obdarowywano domownik贸w i karmiono byd艂o, by dobrze si臋 chowa艂o.
Wa偶ne by艂o r贸wnie偶 zako艅czenie starego roku w zgodzie i pokoju, aby w takim nastroju powita膰 Nowy Rok. Sylwestrowy wiecz贸r przebiega艂 w radosnej atmosferze, dopuszczano r贸偶nego rodzaju 偶arty i psikusy, kt贸re by艂y wybaczane. Starano si臋 te偶 przewidzie膰 przysz艂o艣膰 鈥� wr贸偶ono na przyk艂ad z roztopionego wosku, o艂owiu lub cyny.
Wr贸偶ono r贸wnie偶 z b膮belk贸w szampana: unosz膮ce si臋 spokojnie do g贸ry zapowiada艂y spokojny rok, poruszaj膮ce si臋 chaotycznie 鈥� zmiany. Wierzono, 偶e nie nale偶y zmienia膰 obrusa a偶 do 艣wi臋ta Trzech Kr贸li, co mia艂o gwarantowa膰 pomy艣lno艣膰. Unikano tak偶e prania, aby nie 鈥瀦apl膮ta膰 z艂ych duch贸w鈥�.
Pr贸bowano te偶 przewidywa膰 pogod臋, o czym 艣wiadcz膮 przys艂owia ludowe, takie jak: 鈥濲aki dzie艅 sylwestrowy, taki czas lipcowy鈥� czy 鈥濲ak Nowy Rok jasny i ch艂odny, ca艂y roczek pogodny i p艂odny鈥�.
Za艂o偶enie czerwonej bielizny w sylwestrow膮 noc mia艂o przynosi膰 szcz臋艣cie i mi艂o艣膰 w nadchodz膮cym roku 鈥� zwyczaj ten znany by艂 m.in. we Francji, Hiszpanii i we W艂oszech, gdzie przed Sylwestrem pojawiaj膮 si臋 stragany pe艂ne czerwonej bielizny, zar贸wno damskiej, jak i m臋skiej. By膰 mo偶e tradycja ta przyw臋drowa艂a z Chin, gdzie czerwie艅 ma bardzo pozytywne znaczenie. Tak czy inaczej, przes膮d贸w zwi膮zanych z pocz膮tkiem Nowego Roku jest wiele 鈥� maj膮 one jedno zadanie: zapewni膰 pomy艣lno艣膰 i uchroni膰 przed pechem.
- Coraz cz臋艣ciej m贸wi si臋 o ograniczaniu fajerwerk贸w ze wzgl臋d贸w spo艂ecznych i ekologicznych. Czy to znak zmiany wra偶liwo艣ci kulturowej, czy tylko chwilowy trend?
Trudno jednoznacznie odpowiedzie膰 na to pytanie. Z pewno艣ci膮 jest to przejaw rosn膮cej wra偶liwo艣ci spo艂ecznej i ekologicznej 鈥� troski o zwierz臋ta, 艣rodowisko przyrodnicze, ale tak偶e o nasz膮 przestrze艅 i stref臋 komfortu, woln膮 od ha艂asu, dymu i przebod藕cowania. Trudno dzi艣 oceni膰, czy jest to trwa艂a zmiana, czy jedynie chwilowy trend inspirowany ide膮 slow life.
- Jak mo偶e wygl膮da膰 Sylwester przysz艂o艣ci 鈥� ciszej, bardziej symbolicznie, a mo偶e wr臋cz przeciwnie: jeszcze g艂o艣niej i bardziej spektakularnie?
Futurologia daje tu ogromne pole do popisu. By膰 mo偶e kr贸lowa膰 b臋d膮 wielkie bale na sto par w eleganckich wn臋trzach rodem z Wersalu, z szampanem i kawiorem serwowanymi przez dystyngowanych kelner贸w. A mo偶e cz臋艣ciej wybiera膰 b臋dziemy kameralne spotkania z najbli偶szymi w domowej, rodzinnej atmosferze.
Mo偶liwy jest te偶 Sylwester sp臋dzony w ma艂ym drewnianym domku w lesie, g贸rach czy nad morzem 鈥� z gor膮c膮 herbat膮 lub czekolad膮, przy kominku, z ksi膮偶k膮 lub Kindlem w r臋ku. Trudno dzi艣 przewidzie膰, kt贸ra z tych wizji zwyci臋偶y. Najpewniej przysz艂o艣膰 przyniesie wiele wersji Sylwestra, a ka偶dy znajdzie swoj膮. Najwa偶niejsze, by nie zmusza膰 si臋 do 艣wi臋towania wbrew sobie i nie ulega膰 chwilowym modom, lecz sp臋dza膰 ten czas tak, jak naprawd臋 lubimy. B膮d藕my dla siebie dobrzy 鈥� nie tylko od 艣wi臋ta.
Do siego Roku!
搁辞锄尘补飞颈补艂: Kacper Szczepaniak, Centrum Komunikacji Marki U艁