Co to jest smog i jak powstaje?
Smog to specyficzne zjawisko atmosferyczne, kt贸re powstaje w wyniku po艂膮czenia zanieczyszcze艅 powietrza 鈥� g艂贸wnie pochodz膮cych z dzia艂alno艣ci cz艂owieka, takich jak spalanie paliw kopalnych, emisje przemys艂owe czy transport 鈥� ze sprzyjaj膮cymi warunkami meteorologicznymi (bezwietrzna pogoda, inwersja temperatury, du偶a wilgotno艣膰 lub intensywne nas艂onecznienie).
Wyr贸偶niamy dwa podstawowe typy smogu:
- Smog londy艅ski (kwa艣ny) 鈥� wyst臋puje g艂贸wnie zim膮, w warunkach wysokiej wilgotno艣ci, niskich temperatur i braku wiatru. Powstaje w wyniku spalania w臋gla i drewna. Zawiera m.in. py艂y PM10 i PM2,5, benzo[a]piren, dwutlenek siarki oraz tlenki azotu.
- Smog typu Los Angeles (fotochemiczny) 鈥� pojawia si臋 latem, przy du偶ym nas艂onecznieniu, wysokiej temperaturze i intensywnym ruchu drogowym. Jego g艂贸wnymi sk艂adnikami s膮 ozon troposferyczny, tlenki azotu oraz lotne zwi膮zki organiczne.
W Polsce najwi臋kszym problemem jest smog kwa艣ny, dominuj膮cy w sezonie grzewczym. G艂贸wne 藕r贸d艂a zanieczyszcze艅 to tzw. niska emisja, czyli emisja z komin贸w na wysoko艣ci poni偶ej 40 metr贸w. Nale偶膮 do nich przede wszystkim domowe piece, kot艂y i kominki, w kt贸rych cz臋sto spala si臋 z艂ej jako艣ci paliwa sta艂e (takie jak: w臋giel kamienny, brunatny, pelety, zr臋bki, ekogroszek, drewno), a tak偶e ruch samochodowy. Problem nasila si臋 w g臋sto zabudowanych miastach i kotlinach, gdzie inwersja temperatury utrudnia rozpraszanie zanieczyszcze艅.
Czy smog mo偶e zabi膰?
Tak. Jednym z najbardziej tragicznych przypadk贸w w historii by艂 tzw. Wielki Smog Londy艅ski w grudniu 1952 roku. W wyniku ekstremalnego st臋偶enia zanieczyszcze艅 i fatalnych warunk贸w atmosferycznych dosz艂o do 艣mierci ponad 12 tysi臋cy os贸b, g艂贸wnie z powodu chor贸b uk艂adu oddechowego i kr膮偶enia.
Toksyczno艣膰 py艂贸w zale偶y od ich rozmiaru, kszta艂tu, powierzchni oraz sk艂adu chemicznego. Im mniejsze cz膮stki, tym g艂臋biej wnikaj膮 do organizmu. Wi臋ksze py艂y, np. PM10, osadzaj膮 si臋 w g贸rnych drogach oddechowych, natomiast mniejsze, PM2,5, s膮 w stanie przenika膰 do p臋cherzyk贸w p艂ucnych, a nawet do krwiobiegu.
Smog jako czynnik rakotw贸rczy
W 2013 roku Mi臋dzynarodowa Agencja Bada艅 nad Rakiem (IARC) zaklasyfikowa艂a zanieczyszczenie powietrza, a w szczeg贸lno艣ci py艂 zawieszony, jako czynnik rakotw贸rczy dla ludzi (Grupa 1). Istniej膮 wystarczaj膮ce dowody, 偶e ekspozycja na te zanieczyszczenia powoduje raka p艂uc i jest powi膮zana z rakiem p臋cherza moczowego. Wcze艣niej za kancerogenne uznano r贸wnie偶 spaliny emitowane przez silniki Diesla.
Metaanaliza 18 bada艅 epidemiologicznych (Hamra i wsp., 2014) wykaza艂a, 偶e d艂ugotrwa艂a ekspozycja na py艂y zawieszone zwi臋ksza ryzyko zachorowania na raka p艂uc. W przypadku py艂u PM2,5 ryzyko to by艂o o 9% wy偶sze, a dla PM10 o 8% wy偶sze. Ryzyko to by艂o znacznie wy偶sze w przypadku gruczolakoraka p艂uca (adenocarcinoma): o 40% dla PM2,5 i o 29% dla PM10.
Inne skutki zdrowotne d艂ugotrwa艂ej ekspozycji
Zanieczyszczenia powietrza nasilaj膮 choroby uk艂adu oddechowego, takie jak astma, POChP (przewlek艂a obturacyjna choroba p艂uc) i infekcje dr贸g oddechowych. Najmniejsze cz膮stki wywo艂uj膮 stres oksydacyjny, kt贸ry sprzyja mia偶d偶ycy, i mog膮 wp艂ywa膰 na procesy krzepni臋cia, prowadz膮c do zakrzepicy. Istniej膮 te偶 dane sugeruj膮ce, 偶e smog mo偶e wp艂ywa膰 na funkcje poznawcze, przyspiesza膰 starzenie si臋 uk艂adu nerwowego oraz zaburza膰 dzia艂anie uk艂adu hormonalnego (obni偶enie jako艣ci nasienia u m臋偶czyzn, zaburzenie cyklu menstruacyjnego i rezerwy jajnikowej u kobiet, zaburzenie pracy tarczycy), co przek艂ada si臋 na problemy z p艂odno艣ci膮 u kobiet i m臋偶czyzn oraz zaburzenia metaboliczne.
Co wi臋cej, drobne py艂y mog膮 dzia艂a膰 jako 鈥瀗o艣nik鈥� dla wirus贸w, u艂atwiaj膮c ich rozprzestrzenianie (np. koronawirusa SARS-CoV-2). Badanie z 2020 roku opublikowane w Cardiovascular Research wymieni艂o Polsk臋 na drugim miejscu w艣r贸d kraj贸w, gdzie smog przyczyni艂 si臋 do zwi臋kszonej 艣miertelno艣ci pacjent贸w 鈥瀋ovidowych鈥� (wzrost a偶 o 28%). Pa艅stwa o najwi臋kszym wp艂ywie zanieczyszcze艅 powietrza na 艣miertelno艣膰 ludzi z powodu zaka偶enia koronawirusem: Czechy (29%); Polska (28%); S艂owacja, Chiny (27%).
Sytuacja w 艁odzi 鈥� 2024/2025
W 2024 roku w aglomeracji 艂贸dzkiej stwierdzono przekroczenie rocznej normy dla py艂u PM2,5, co potwierdza utrzymuj膮ce si臋 zagro偶enie dla zdrowia mieszka艅c贸w. Cho膰 normy dla SO鈧�, CO, benzenu oraz metali ci臋偶kich zawartych w pyle PM10 zosta艂y dotrzymane, 艣rednioroczne st臋偶enie PM10 w skali kraju wzros艂o o oko艂o 7% wzgl臋dem roku 2023. Warto jednak podkre艣li, 偶e w roku 2023 przekroczenia 艣redniodobowego poziomu dopuszczalnego py艂u zawieszonego PM10 wyst膮pi艂y na obszarze 2 stref, a w roku 2022 przekroczenia te wyst膮pi艂y na obszarze 14 stref. Natomiast 艣rednioroczne st臋偶enie benzo(a)pirenu obliczone jako 艣rednia ze wszystkich stacji pomiarowych w Polsce w 2024 roku wynosi艂o 1,52 ng/m3 przy normie 1 ng/m3 (w roku 2023 - 1,53 ng/m3). Mimo dzia艂a艅 antysmogowych, takich jak dop艂aty do wymiany piec贸w, przekroczenia norm 鈥� szczeg贸lnie zim膮 鈥� nadal wyst臋puj膮.
W marcu 2025 r. GIO艢 wyda艂 komunikaty o prognozowanym ryzyku przekrocze艅 poziomu informowania dla py艂u PM10 w 艁odzi, 艁asku, Pabianicach oraz Piotrkowie Trybunalskim. Latem 2025 r. w 艁odzi odnotowano, 偶e st臋偶enia py艂u PM2.5 oscylowa艂y wok贸艂 8鈥�% dopuszczalnej normy, a PM10 鈥� oko艂o 12鈥�% normy. G艂贸wne 藕r贸d艂a zanieczyszcze艅 to tzw. niska emisja (piece w臋glowe), transport drogowy i warunki atmosferyczne. Szczeg贸lnie niebezpieczny jest benzo[a]piren obecny w PM10 鈥� silnie rakotw贸rczy i wyst臋puj膮cy cz臋sto w st臋偶eniach, stale przekraczaj膮cych normy, r贸wnie偶 w 艁odzi.
Chocia偶 w ostatnich latach w Polsce obserwuje si臋 spadek liczby stref, w kt贸rych dochodzi do przekroczenia norm dla benzo[a]pirenu (w 2022 roku by艂o ich 32, podczas gdy w latach 2021 i 2020 a偶 39), to nadal w 21 strefach 鈥� w tym r贸wnie偶 w strefie 艂贸dzkiej 鈥� notuje si臋 przekroczenia warto艣ci docelowej. Smog w Polsce ma charakter zar贸wno sezonowy, jak i przewlek艂y.
Co zrobi膰, by chroni膰 si臋 przed smogiem?
Aby chroni膰 si臋 przed smogiem, warto na bie偶膮co monitorowa膰 jako艣膰 powietrza (czujniki zanieczyszczenia powietrza, aplikacje mobilne itp.) i unika膰 aktywno艣ci na zewn膮trz w dni o wysokim st臋偶eniu py艂贸w. Skuteczn膮 ochron臋 zapewniaj膮 maski antysmogowe (np. FFP2) oraz oczyszczacze powietrza w domach. Wa偶ne jest r贸wnie偶 wietrzenie pomieszcze艅 w bezpiecznych porach i dbanie o odporno艣膰 organizmu poprzez zdrow膮 diet臋.
W ograniczaniu smogu kluczowe s膮 codzienne wybory. Rezygnacja z palenia w臋glem i 艣mieciami, wymiana starych piec贸w na ekologiczne 藕r贸d艂a ciep艂a oraz poprawa efektywno艣ci energetycznej budynk贸w to dzia艂ania, kt贸re realnie zmniejszaj膮 emisj臋 zanieczyszcze艅. Warto te偶 ograniczy膰 jazd臋 samochodem, szczeg贸lnie dieslem, na rzecz transportu publicznego czy roweru.
Istotn膮 rol臋 odgrywaj膮 r贸wnie偶 dzia艂ania w艂adz 鈥� warto 艣ledzi膰 jakie dzia艂ania s膮 podejmowane np. kontrola uchwa艂 antysmogowych, kontrola rozwoju czystej energii i 藕r贸de艂 emisji. Cho膰 post臋p jest widoczny, problem smogu nadal wymaga wsp贸lnego wysi艂ku 鈥� zar贸wno na poziomie indywidualnym, jak i systemowym.
Prof. dr hab. Bo偶ena Bukowska jest kierownikiem Katedry Biofizyki Ska偶e艅 艢rodowiska na Wydziale Biologii i Ochrony 艢rodowiska Uniwersytetu 艁贸dzkiego. Jej dzia艂alno艣膰 naukowa koncentruje si臋 na badaniach toksykologicznych w ramach, kt贸rych ocenia wp艂yw zanieczyszcze艅 艣rodowiskowych 鈥� takich jak pestycydy, bisfenole, ftalany, uniepalacze czy nanocz膮stki plastiku 鈥� na kom贸rki krwi cz艂owieka. W ramach wsp贸艂pracy z pracownikami Katedry Ekologii i Zoologii Kr臋gowc贸w Uniwersytetu 艁贸dzkiego prowadzi badania ekotoksykologiczne, analizuj膮c wp艂yw temperatury oraz innych czynnik贸w stresogennych na parametry stresu oksydacyjnego, uszkodzenia DNA oraz zmiany epigenetyczne u ryb.
Pani Profesor z zaanga偶owaniem przekazuje swoj膮 wiedz臋, prowadz膮c wyk艂ady z toksykologii i ekotoksykologii dla student贸w, a tak偶e spotkania edukacyjne dla mieszka艅c贸w 艁odzi, wspieraj膮c popularyzacj臋 nauki i 艣wiadomo艣膰 zagro偶e艅 艣rodowiskowych.
惭补迟别谤颈补艂测: Prof. dr hab. Bo偶ena Bukowska (Katedra Biofizyki Ska偶e艅 艢rodowiska, Wydzia艂 Biologii i Ochrony 艢rodowiska U艁)
Redakcja i grafiki: Mateusz Kowalski (Centrum Promocji, Wydzia艂 Biologii i Ochrony 艢rodowiska U艁)