Znane rozwi膮zania nie zdaj膮 egzaminu
Naukowcy s膮 coraz bardziej sk艂onni szuka膰 przyczyn niepe艂nosprawno艣ci nie tylko w indywidualnych ograniczeniach jednostki (model medyczny), ale tak偶e w spo艂ecze艅stwie, kt贸re stwarza bariery fizyczne, spo艂eczne lub ekonomiczne (model spo艂eczny). Jednym z aktualnych wyzwa艅 stoj膮cych przed humanistami jest promowanie r贸wnego dost臋pu do kultury dla wszystkich. Oznacza to w艂膮czenie os贸b z niepe艂nosprawno艣ciami (przede wszystkim niewidomych, niedowidz膮cych, g艂uchych, niedos艂ysz膮cych, z problemami czytania, zapami臋tywania, uczenia si臋) w 偶ycie spo艂eczne i kulturalne. Przyk艂adem dost臋pno艣ciowym jest audiodeskrypcja - werbalny opis tre艣ci wizualnych przekazywany drog膮 s艂uchow膮, umo偶liwiaj膮cy niewidomym i s艂abowidz膮cym odbiorcom obcowanie z widzialnym dziedzictwem kulturowym sztuk pi臋knych. To dobra praktyka, jednak nie jest idealna.
Wsp贸艂czesne badania potwierdzaj膮, 偶e laicy i eksperci inaczej patrz膮 na dzie艂o sztuki. Znawcy sztuki skanuj膮 obraz w poszukiwaniu wzor贸w i form oraz przypatruj膮 mu si臋 przez d艂u偶szy czas. Laicy, maj膮cy niewytrenowany wzrok, skupiaj膮 si臋 na rozpoznawalnych obiektach i sp臋dzaj膮 przed obrazem zaledwie kilka sekund (Koide, Kubo, Nishida, Shibata, Ikeda, 2015; Ko艂odziej et al., 2018). Naukowcy z Queen Mary University of London wykazali r贸wnie偶, 偶e kobiety skanuj膮/patrz膮 na obraz inaczej ni偶 m臋偶czy藕ni. Badanie przeprowadzone na oko艂o 400 uczestnikach w Muzeum Nauki w Londynie dowiod艂o, 偶e kobiety patrzy艂y bardziej na lew膮 stron臋 twarzy i lewe oko postaci na obrazie. Skupia艂y uwag臋 na twarzy postaci znacznie cz臋艣ciej ni偶 m臋偶czy藕ni. Zesp贸艂 zaobserwowa艂, 偶e mo偶liwe by艂o okre艣lenie p艂ci uczestnika na podstawie wzorca skanowania obrazu z prawie 74-procentow膮 dok艂adno艣ci膮 (Coutrot, Binetti, Harrison, Mareschal, Johnston, 2016). To oznacza, 偶e tw贸rcy opis贸w wykorzystywanych na potrzeby dzia艂a艅 dost臋pno艣ciowych nie s膮 neutralni, a ich indywidualny odbi贸r dzie艂 sztuki przek艂ada si臋 na spos贸b opisu i na to, w jaki spos贸b dane dzie艂o zostanie zaprezentowane osobie z niepe艂nosprawno艣ci膮, np. niewidomej czy niedowidz膮cej.
Prze艂amanie barier w dost臋pie do sztuki b臋dzie mo偶liwe tylko je艣li dobrze poznamy mechanizm w艂a艣ciwego tworzenia tre艣ci j膮 opisuj膮cych. Zdaniem dr Anny Wendorff, nale偶y w pierwszej kolejno艣ci sprawdzi膰, kto i jak powinien opisywa膰 sztuk臋 dla tych, kt贸rzy nie mog膮 sami jej do艣wiadcza膰.
- Kto i za pomoc膮 jakich technik i strategii powinien dokonywa膰 translacji obrazu na s艂owa dla niewidomych i niedowidz膮cych odbiorc贸w, tak by taki przek艂ad by艂 satysfakcjonuj膮cy i dostosowany do ich percepcji? Jak sprawi膰, by osoba z dysfunkcj膮 wzroku dozna艂a do艣wiadczenia estetycznego, jednocze艣nie nie narzucaj膮c jej naszej w艂asnej percepcji obrazu? To s膮 pytania, na kt贸re w pierwszej kolejno艣ci chc臋 znale藕膰 odpowied藕 w toku moich bada艅. Je艣li pozostan膮 one bez odpowiedzi, trudno w og贸le b臋dzie m贸wi膰 o dost臋pnej kulturze i sztuce - m贸wi dr Anna Wendorff. - Dzi艣 dla ka偶dej grupy odbiorc贸w tworzony jest inny przekaz: audiodeskrypcja dla niewidomych i niedowidz膮cych, polski j臋zyk migowy i napisy dla niedos艂ysz膮cych i nies艂ysz膮cych - to wp艂ywa na czas i koszty udost臋pniania sztuki. Potrzebna jest zmiana podej艣cia i wypracowanie jednego sposobu, kt贸ry b臋dzie efektywny dla wszystkich - dodaje.
Czy j臋zyk te偶 jest barier膮?
Dr Wendorff w swoich badaniach skupi si臋 tak偶e na problemie dost臋pno艣ci sztuki dla os贸b z zaburzeniami funkcji kognitywnych, np. z trudno艣ciami w czytaniu, zapami臋tywaniu, skupieniu uwagi. Sprawdzi, na ile j臋zyk wykorzystywany do opisywania sztuki sam w sobie jest barier膮. Do tej pory prosty polski by艂 badany i wdra偶any w zakresie tekst贸w u偶ytkowych, przede wszystkim przez Pracowni臋 Prostej Polszczyzny Uniwersytetu Wroc艂awskiego. Czy jego wykorzystanie ma szans臋 zmieni膰 podej艣cie do opisu i komunikacji sztuki? - Chc臋 przetestowa膰 zastosowanie j臋zyka 艂atwego do czytania i zrozumienia oraz prostego polskiego do tworzenia jednej wersji opis贸w dzie艂 sztuki dla wszystkich odbiorc贸w, niezale偶nie od ich (nie)pe艂nosprawno艣ci czy kompetencji j臋zykowych - wyja艣nia dr Anna Wendorff.
Celem projektu dr Wendorff jest opracowanie nowej metodologii tworzenia opis贸w z wykorzystaniem tekstu 艂atwego do czytania i zrozumienia (ang. easy to read and understand language) oraz prostego j臋zyka (ang. plain language/prostego polskiego), kt贸re b臋d膮 dostosowane do potrzeb r贸偶nych przedstawicieli spo艂ecze艅stwa. To przyczyni si臋 do wyr贸wnania szans os贸b z niepe艂nosprawno艣ciami w dost臋pie do dziedzictwa kulturowego.
- Chodzi o stworzenie jednego komunikatu - audiodeskrypcji z wykorzystaniem prostego oraz 艂atwego do czytania i zrozumienia j臋zyka. W praktyce, poprawnie sformu艂owana audiodeskrypcja (ustny opis) dzie艂a sztuki zostanie uproszczona. Dzi臋ki temu nie b臋dzie trzeba tworzy膰 oddzielnych przekaz贸w dla os贸b z dysfunkcj膮 wzroku czy zaburzeniami funkcji kognitywnych - wyja艣nia dr Anna Wendorff.
- Efektem naukowym projektu b臋dzie stworzenie "know-how": standard贸w opracowania audiodeskrypcji z zastosowaniem prostego oraz 艂atwego do czytania i zrozumienia j臋zyka. Wyniki bada艅 umo偶liwi膮 tworzenie dost臋pnych opis贸w. Wypracowany know-how b臋d膮 mog艂y wykorzystywa膰 polskie instytucje kultury, sztuki, a tak偶e szko艂y i uczelnie wy偶sze, instytucje publiczne, organizacje pozarz膮dowe i inne podmioty, kt贸re chc膮 wyj艣膰 naprzeciw potrzebom i oczekiwaniom ca艂ego spo艂ecze艅stwa - podsumowuje badaczka.
Badania w ramach projektu obejm膮 w pierwszej kolejno艣ci muzea w 艁odzi. W kolejnym etapie wnioski i rekomendacje zostan膮 przeniesione na grunt innych instytucji w 艁odzi i w ca艂ym kraju. Posiadaj膮c precyzyjne rekomendacje w zakresie tworzenia dost臋pnych opis贸w sztuki, instytucje b臋d膮 mog艂y rozwija膰 swoje programy 诲辞蝉迟臋辫苍辞艣肠颈辞飞别, aby w艂膮cza膰 w swoje dzia艂anie i zapewni膰 dost臋p do swojej oferty wszystkim odbiorcom, w tym osobom ze szczeg贸lnymi potrzebami (niewidomym, niedowidz膮cym, niedos艂ysz膮cym, osobom ze spektrum autyzmu, z niepe艂nosprawno艣ci膮 intelektualn膮, z problemami przetwarzania informacji, pami臋ci, koncentracji), ale tak偶e dzieciom i obcokrajowcom w艂adaj膮cym j臋zykiem polskim na poziomie 艣redniozaawansowanym.
Nowoczesne narz臋dzia badawcze w s艂u偶bie dost臋pnej sztuki
Jednym z narz臋dzi wykorzystywanych w badaniach nad dost臋pno艣ci膮 sztuki jest okulografia. To obecnie podstawowa metoda badania uwagi wzrokowej. Analiza w艂asno艣ci ruch贸w oczu pozwala m.in. na analiz臋 zaanga偶owania widza i procesu przetwarzania poznawczego. Na ich podstawie mo偶na ustali膰 kolejno艣膰 skupienia i czas skupiania uwagi na poszczeg贸lnych elementach czy detalach dzie艂 sztuki (tzw. mapy fiksacji i mapy cieplne). T臋 metod臋 badawcz膮 wykorzysta tak偶e dr Anna Wendorff.
- Uczestnikom badania zaprezentowana b臋dzie na ekranie komputera, w losowej kolejno艣ci, seria zdj臋膰 dzie艂 sztuki z polskich muze贸w. W trakcie ogl膮dania zdj臋膰 pozycja oczu os贸b badanych b臋dzie rejestrowana za pomoc膮 okulografu stacjonarnego. Badanie b臋dzie przeprowadzone na dw贸ch grupach os贸b wydzielonych ze wzgl臋du na (nie)pe艂nosprawno艣膰. Uczestnicy badania, losowo podzieleni na dwie grupy badawcze, zostan膮 poproszeni o ogl膮danie dzie艂 sztuki opisanych za pomoc膮 zwyk艂ej audiodeskrypcji (AD) i AD z wykorzystaniem 艂atwego oraz prostego j臋zyka. W ten spos贸b sprawdzimy, czy badani w warunku z prostym/艂atwym opisem b臋d膮 cz臋艣ciej i d艂u偶ej zatrzymywa膰 wzrok na opisywanych elementach dzie艂 sztuki oraz zapami臋taj膮 je lepiej ni偶 osoby w grupie kontrolnej - wyja艣nia dr A. Wendorff.
Zagraniczne badania i nowe rozwi膮zania
Dr Anna Wendorff od siedmiu lat zajmuje si臋 badaniami nad upowszechnieniem dost臋pno艣ci sztuki i u艂atwieniem dost臋pu do 偶ycia kulturalnego dla os贸b z niepe艂nosprawno艣ciami. Zdobywa艂a wiedz臋 i obserwowa艂a dobre praktyki z tego zakresu tak偶e zagranic膮. Badaczka uczestniczy艂a w wyje藕dzie naukowym w ramach Programu im. Bekkera (NAWA) na University College London (UCL).
- Dzi臋ki programowi zwi臋kszy艂a si臋 moja wiedza w zakresie t艂umaczenia audiowizualnego, w szczeg贸lno艣ci audiodeskrypcji. Naby艂am dodatkowe umiej臋tno艣ci zwi膮zane z obs艂ug膮 i zastosowaniem nowoczesnych rozwi膮za艅 informatycznych w pracy naukowej, np. poprzez u偶ycie programu Stellar, narz臋dzia chmurowego do tworzenia, sprawdzania i ud藕wi臋kowiania narracji na potrzeby audiodeskrypcji, dubbingu czy lektora - t艂umaczy dr A. Wendorff.
Dobre praktyki w zakresie dost臋pnej sztuki mo偶na znale藕膰 m.in. w Wielkiej Brytanii. W Londynie istniej膮 muzea, kt贸re ju偶 od samego pocz膮tku s膮 tworzone zgodnie z zasad膮 projektowania uniwersalnego, pod k膮tem dost臋pno艣ci dla r贸偶nych odbiorc贸w. S膮 dost臋pne zar贸wno architektonicznie, jak i cyfrowo, a tak偶e zapewniaj膮 dost臋pno艣膰 informacyjno-komunikacyjn膮.
Nale偶y do nich Wellcome Collection (https://wellcomecollection.org/). Muzeum posiada strategi臋 i polityk臋 dost臋pno艣ci, jest dost臋pne architektonicznie, a w projektowanie wystaw s膮 zaanga偶owane osoby niepe艂nosprawne. Podczas opracowania wystawy "Being Human" muzeum prowadzi艂o obszerne konsultacje z osobami niepe艂nosprawnymi, ale tak偶e z osobami z autyzmem i chorobami psychicznymi, zgodnie z zasad膮 "nic o nas bez nas". Osoby z niepe艂nosprawno艣ciami doradza艂y w wielu kwestiach, np. jak powinny wygl膮da膰 tablice opisowe eksponat贸w muzealnych, na jakiej wysoko艣ci b臋d膮 powieszone zdj臋cia na 艣cianie (by by艂y widoczne np. dla os贸b na w贸zku), tak by wystawa艂a by艂a dost臋pna dla wszystkich odbiorc贸w.
Kolejnym przyk艂adem jest Lewes Castle w Wielkiej Brytanii. Zamek Lewes i przynale偶膮ce do niego muzeum archeologii Sussex w Barbican House maj膮 przyjazn膮 dla u偶ytkownika aplikacj臋 audio, dzi臋ki kt贸rej odwiedzaj膮cy mog膮 w pe艂ni zanurzy膰 si臋 w historii zamku. Aplikacja audio zabiera go艣ci w 30-minutow膮 podr贸偶 przez histori臋 zamku, wykorzystuj膮c d藕wi臋ki i g艂osy z przesz艂o艣ci. Aplikacja wykorzystuje technologi臋 iBeacon, umo偶liwiaj膮c odwiedzaj膮cym korzystanie z przewodnika na smartfonie, gdy poruszaj膮 si臋 po zamku i muzeum lub odpoczywaj膮 w zamkowym ogrodzie (Gun Garden). Pracownicy zamku wsp贸艂pracowali z wolontariuszami i lokalnymi grupami fokusowymi, aby opracowa膰 szereg zasob贸w w ramach projektu Sensing Culture, kt贸ry ma na celu popraw臋 dost臋pu dla niewidomych i niedowidz膮cych go艣ci. Opr贸cz aplikacji i instalacji d藕wi臋kowej dost臋pne s膮 tak偶e przewodniki w druku transparentnym (druk powi臋kszony wraz z drukiem brajlowskim), zasoby wielozmys艂owe i dotykowe oraz inne do艣wiadczenia d藕wi臋kowe, w tym d藕wi臋ko艂awka w Gun Garden.
We wrze艣niu z kolei badaczka planuje wyjazd w ramach Miniatury (NCN) do Barcelony. Zdaniem dr Wendorff, niezaprzeczonym pionierem bada艅 nad audiodeskrypcj膮 w Hiszpanii jest grupa badawcza TransMedia Catalonia (w艣r贸d jej przedstawicieli znajduj膮 si臋 m.in. Dr Pilar Orero i Dr Anna Matamala, specjalistki w tej materii), dzia艂aj膮ca na Uniwersytecie Autonomicznym w Barcelonie (UAB).
- Chc臋 wykorzysta膰 zdobyt膮 wiedz臋 i do艣wiadczenie, aby pom贸c rozwi膮za膰 problem dost臋pno艣ci sztuki w naszym kraju. Za granic膮 dzia艂aj膮 instytucje tworzone zgodnie z zasad膮 projektowania uniwersalnego. S膮 dla mnie inspiracj膮 do podj臋cia dzia艂a艅 w Polsce i dowodem na to, 偶e dost臋pna sztuka jest nie tylko mo偶liwa, a konieczna - dodaje.
fot. Maciej Andrzejewski, Centrum Promocji U艁
Dr Anna Wendorff jest adiunktem w Katedrze Filologii Hiszpa艅skiej U艁. Jej zainteresowania badawcze obejmuj膮 wsp贸艂czesn膮 literatur臋 latynoameryka艅sk膮 oraz przek艂ad literacki i audiowizualny. Obecnie opr贸cz grantu IDUB U艁 zwi膮zanego z dost臋pn膮 sztuk膮, realizuje projekt "Audiodeskrypcja sztuk plastycznych - na przyk艂adzie muze贸w w Barcelonie" w ramach Miniatury NCN oraz uczestniczy w akcji LEAD-ME (The Leading Platform for European Citizens, Industries, Academia and Policymakers in Media Accessibility) Programu COST.
Projekt w ramach IDUB potrwa dwa lata, wyniki bada艅 zostan膮 opracowane w 2023 roku.
Wewn臋trzne konkursy badawcze Uniwersytetu 艁贸dzkiego IDUB U艁 s膮 finansowane w ramach zwi臋kszonej o 2% subwencji dla Uczelni, kt贸re przyst膮pi艂y do konkursu "Inicjatywa Doskona艂o艣ci - Uczelnia Badawcza (IDUB)". Uniwersytet 艁贸dzki jako jeden z uczestnik贸w pierwszej edycji konkursu MNiSW - IDUB, otrzymuje dodatkowe 艣rodki, kt贸re chce w ca艂o艣ci przeznaczy膰 na nauk臋.
Wi臋cej o konkursach IDUB na stronie.
I edycja konkursu IDUB U艁 - podsumowanie
Granty IDUB #91滴滴 - badania o formach zatrudnienia w Polsce
Granty IDUB #91滴滴 - suplementy diety a metale ci臋偶kie
Granty IDUB #91滴滴 - badania i praca z osobami bezdomnymi
Granty IDUB #91滴滴 - zdania odr臋bne w orzecznictwie podatkowym ETPCz
Granty IDUB #91滴滴 - poniemiecko艣膰 艁odzi i okolic
Granty IDUB #91滴滴 - formy radia artystycznego
Tekst: dr Anna Wendorff, Wydzia艂 Filologiczny U艁
Redakcja: Centrum Promocji U艁
Do艂膮cz do grupy i dziel si臋 wiedz膮!